قرائت دفتر ۶ بخش ۸۹ - حکایت شب دزدان کی سلطان محمود شب در میان ایشان افتاد کی من یکی‌ام از شما و بر احوال ایشان مطلع شدن الی آخره بیت ۲۸۱۸

M6:2818 — تا بگوید با حریفان در سمر / کو چه دارد در جبلت از هنر

تا بگوید با حریفان در سمرکو چه دارد در جبلت از هنر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2818

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا با هم‌مسلکان خود در محفل شبانه بازگوید / که در سرشتش چه مهارت یا هنری نهفته است. معنا: این بیت بیان می‌کند که هر یک از دزدان، در جمع دوستانه و گفتگوی شبانه خود، در پی آن است که قابلیت و هنر ذاتی خویش را آشکار سازد و به رخ بکشد.

شرح

این بیت، از بخش حکایت «شاه محمود و دزدان شب»، تصویری دقیق از مرام و مَنِش دزدان در این روایت مثنوی به دست می‌دهد. پیش از آنکه هر یک از دزدان به شرح هنر و مهارت خاص خود بپردازند، مولانا نیت درونی آنان را بیان می‌کند: «تا بگوید با حریفان در سمر / کو چه دارد در جبلت از هنر.»

«سمر» در اینجا، به معنای گفتگوی شبانه و خودمانی است؛ محفلی که یاران و هم‌مسلکان گرد هم می‌آیند و داستان‌ها و رازهای خویش را با یکدیگر در میان می‌گذارند. حافظ نیز به این معنا اشاره دارد: «اَرا اسامر لیلای لیلة القمری» که نشان از گفتگویی صمیمی در دل شب دارد. در چنین فضایی است که هر فرد فرصت می‌یابد تا خود را بنمایاند و آنچه در عمق وجودش نهفته است، برملا سازد.

واژه «هنر» در فارسی کلاسیک، معنایی گسترده‌تر از درک امروزین ما دارد. همان‌گونه که بارها گفته‌ام، «فرهنگ» نیز در گذشته به معنای «هنر»، «فن» و حتی «حیله و مکر و نیرنگ» به کار می‌رفته است. مولانا در اینجا نیز «هنر» را نه صرفاً به معنای یک مهارت والا، بلکه به معنای یک توانایی خاص، یک حربه یا یک حیله می‌آورد که هر دزد در جبلّت خود — یعنی در سرشت و نهادش — دارد. این هنر، توانایی‌ای است که او را در راه دزدی و پیش‌بُرد اهدافش متمایز می‌سازد.

این بیت، مقدمه‌ای است برای ورود به جزئیات هنرهای عجیب و غریبی که هر یک از دزدان به آن می‌نازند: یکی گوش‌های خارق‌العاده‌ای دارد که زبان سگان را می‌فهمد؛ دیگری چشمانی که می‌تواند افراد را در تاریکی شب ببیند و روز بعد بشناسد؛ و آن دیگری بینی‌ای که با بوییدن خاک، گنج‌های نهفته و معادن پنهان را کشف می‌کند. اینها همه «هنرهایی» هستند که در «جبلّت» این دزدان ریشه دارند و در این «سمر» شبانه برملا می‌شوند. در بُعدی عمیق‌تر، این حکایت نمادی از نگاه پادشاه عالم، یعنی حق‌تعالی است که در «شبِ» این جهان، بر احوال پنهان بندگان ناظر است و از هنرهای نیک و بدِ نهفته در جبلت هر کسی آگاه است، و روزی که «روزِ» آشکاری است، این هنرها پاداش یا مجازات خواهند یافت.

نکات کلیدی

  • «سمر» به گفتگوی صمیمی و دوستانه در شب اشاره دارد.
  • «هنر» در اینجا معنای گسترده‌ای شامل حیله، فن و مهارت‌های خاص (نه الزاما اخلاقی) را در بر می‌گیرد.
  • بیت مقدمه‌ای است بر شرح مهارت‌های ذاتی و غریب هر دزد در راه پیش‌بُرد اهدافش.
  • این حکایت نمادی از شناخت خداوند از هنرهای نیک و بد نهفته در سرشت آدمی است.

Sources: d6-s65 · 03:11:50 d6-s65 · 04:24:48

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.