قرائت› دفتر ۶› بخش ۸۹ - حکایت شب دزدان کی سلطان محمود شب در میان ایشان افتاد کی من یکی‌ام از شما و بر احوال ایشان مطلع شدن الی آخره› بیت ۲۸۲۲

M6:2822 — هر که را شب بینم اندر قیروان / روز بشناسم من او را بی‌گمان

هر که را شب بینم اندر قیروانروز بشناسم من او را بی‌گمان
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2822

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هرکس را که شب‌هنگام، در تاریکی «قیروان» (شهری دوردست یا مکانی تاریک)، ببینم، روز بعد او را بی‌هیچ تردیدی خواهم شناخت. معنا: این بیت هنر دزدی را توصیف می‌کند که می‌تواند افراد را حتی پس از دیدنشان در تاریکی مطلق شب، روز روشن بازشناسد، نمادی از شناخت باطنی و حقیقت‌بینی.

شرح

این بیت از زبان یکی از دزدان شب‌رو در حکایت سلطان محمود و دزدان نقل می‌شود؛ دزدی که ادعا می‌کند با دیدن کسی در تاریکی مطلق شب، می‌تواند او را بی‌کم و کاست در روشنایی روز بازشناسد. این تنها یک «هنر» ظاهری دزد نیست، بلکه نمادی عمیق از قدرت تشخیص باطنی و حق‌بینی است که مولانا می‌خواهد به آن اشاره کند.

من بارها بر این نکته تأکید کرده‌ام که جهان ما، در منظر مولوی، همچون «شبی تاریک» است که «پرده غفلت» بر همه‌چیز سایه افکنده است. در این شب ظلمانی زندگی دنیوی، که مولانا آن را «سجن طبیعت» می‌نامد، بسیاری از حقایق پنهان می‌مانند و بسیاری از کردارها، چه نیک و چه بد، از دیده‌ها نهان می‌مانند. پادشاه این داستان که به هیئت ناشناس در میان دزدان حاضر است، تمثیلی از خداوند است که در متن حوادث عالم حضور دارد؛ حتی در دل فجایع عظیم تاریخی نظیر هولوکاست، کشتارهای مغولان، یا جنایات غزه. خداوند در این لحظات «در میان آن‌ها بود»، نه اینکه دور نشسته یا به خواب رفته باشد، یا —آن‌گونه که برخی فیلسوفان یهودی پس از هولوکاست پنداشتند— توانش به پایان رسیده باشد. نخیر، هیچ‌کدام از این‌ها نبود؛ او حاضر بود.

اما «نظام شب» نباید به هم بخورد. یعنی شب را نمی‌توان روز کرد، چرا که آنگاه بساط این عالم درنوردیده خواهد شد. روز از پس شب می‌آید و آنچه در تاریکی پنهان بود، در روشنایی آشکار می‌شود. دزدی که می‌گوید «هر که را شب بینم اندر قیروان / روز بشناسم من او را بی‌گمان»، خود تجسمی از این حقیقت‌بینی نهایی است؛ توانایی دیدن فراتر از ظاهر و تشخیص هویت حقیقی اشخاص، فارغ از پوشش‌های شبِ دنیا.

این قابلیتِ «شناختن بی‌گمان» را می‌توان به چندین لایه ارجاع داد: یکی به «چشم شاه‌شناس» که اولیای حق دارند و می‌توانند شاهِ پنهان در هر لباس را بشناسند، دیگر به خود خداوند که ناظر بی‌چون و چرای همه اعمال پنهان است، و در نهایت به روز قیامت که پادشاه حقیقی بر مسند داوری می‌نشیند و همه ماسک‌ها برمی‌افتند. در آن روز است که آدمیان می‌فهمند آنکه شب همراهشان بود و نشناخته بودندش، که بوده است. پرده‌ها برداشته می‌شوند و «می‌فهمند که ای عجب در میان ما بود و ما او را نمی‌دیدیم.»

مولانا اینجا واژه «قیروان» را به کار می‌برد. «قیروان» شهری است در تونس که در ادبیات فارسی نمادی از مکانی دوردست یا نهایتِ تاریکی است، «مثل سیاهی قیر». پس دیدن در قیروان به معنای دیدن در نهایت پنهانی و پوشیدگی است. از این‌رو، مهارت این دزد، نه‌تنها یک حیله از حیله‌های دزدان، بلکه اشاره‌ای لطیف به درک حقایق باطنی انسان‌هاست که با غفلت این جهانی پوشانده شده‌اند؛ درکی که در نهایت به شناخت «معادن» وجودی انسان‌ها (کنایه از روایت «الناس معادن») منجر می‌شود، تا بتوان دریافت که چه کسی «طلا» و چه کسی «مس» است.

نکات کلیدی

  • جهان فانی، همچون شبی تاریک است که حقایق و حضور حق در آن پنهان است.
  • شناخت حقیقی به معنای درک باطن و جوهر وجودی افراد، فارغ از ظاهر و نقاب‌های دنیوی است.
  • حضور خداوند در متن تمام رنج‌ها و فجایع بشری است، نه غیبت او.
  • این جهان با «نظام شب» خود اداره می‌شود و آشکار شدن کامل حقایق به «روز» قیامت موکول شده است.
  • توانایی تشخیص «طلا» از «مس» در وجود آدمیان، یک بصیرت باطنی و شهود عارفانه است.
  • مولانا با این حکایت به قدرت «چشم شاه‌شناس» اولیای حق اشاره می‌کند که ورای حجاب‌ها می‌بینند.

Sources: d6-s65 · 03:11:50 d6-s65 · 04:24:48 d6-s65 · 04:41:18

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.