قرائت دفتر ۶ بخش ۸۹ - حکایت شب دزدان کی سلطان محمود شب در میان ایشان افتاد کی من یکی‌ام از شما و بر احوال ایشان مطلع شدن الی آخره بیت ۲۸۸۳

M6:2883 — این قضا بر نیک و بد حاکم بود / بر قضا شاهد نه حاکم می‌شود

این قضا بر نیک و بد حاکم بودبر قضا شاهد نه حاکم می‌شود
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2883

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این قضاوت بر نیک و بد حکم می‌راند؛ اما گواه (شاهد) خود بر این قضاوت حکمفرماست. معنا: این بیت دربارهٔ سلسله مراتب قدرت در قضاوت است؛ قاضی بر امور حکم می‌کند، اما گواه (شاهد) با شهادت خود، بر حکم قاضی تأثیر می‌گذارد و آن را هدایت می‌کند.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از نکات ظریف و عمیق دربارهٔ جایگاه «شاهد» و «قاضی» اشاره می‌کند. من پیشتر هم گفته‌ام که مولانا چه تعبیر بلندی از شهادت و شفاعت دارد؛ که همانند گواهی است که در دادگاه حاضر می‌شود و سخن او حتی بر سر قاضی هم روان است، یعنی قاضی موظف است که به گواهی شاهد اعتنا کند و بر وفق آن عمل نماید. این بیت نیز دقیقاً همین نکته را روشن می‌کند.

بیت می‌گوید که «این قضا بر نیک و بد حاکم بود». اینجا «قضا» در معنای قضاوت دادگاهی و حکم‌رانی قاضی است. قاضی است که دربارهٔ نیک و بد، درست و نادرست، و گناهکار بودن یا نبودن یک متهم حکم می‌دهد. او بر خوب و بد امور بشر حاکم است و حکم او نافذ. اما مولانا بلافاصله اضافه می‌کند: «بر قضا شاهد نه حاکم می‌شود». یعنی شاهد، آن کسی که به صحنه حاضر است و حقیقت را گواهی می‌دهد، خود بر این قضاوت و بر این قاضی حاکم است.

این یک سلسله مراتب معنادار است. قاضی قدرت حکمرانی دارد، اما این شاهد است که با شهادت خود، مسیر قضاوت را تعیین می‌کند و قاضی را به پذیرش حقیقتی که شهادت می‌دهد، وادار می‌سازد. به عبارت دیگر، قاضی اسیر حقیقت است و این حقیقت را شاهد است که به محکمه می‌آورد. این آموزه بسیار مهمی است که قدرت نه تنها در صدور حکم، بلکه بالاتر از آن، در گواهی و احقاق حقیقت است. جایگاه شاهد در اینجا بسیار رفعت یافته است، چرا که شهادت او، حتی قاضی را که بر نیک و بد حکم می‌راند، زیر فرمان خود می‌آورد.

نکات کلیدی

  • شاهد، با گواهی خود، بر قاضی و حکم او سیطره دارد.
  • جایگاه شاهد، به دلیل حامل بودن حقیقت، فراتر از قاضی است.
  • قدرت حقیقی نه در صدور حکم، بلکه در احقاق حقیقت است.
  • این بیت سلسله مراتب نفوذ را از گواه به قاضی نشان می‌دهد.

Sources: d6-s66 · 00:08:50

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.