قرائت› دفتر ۶› بخش ۸۹ - حکایت شب دزدان کی سلطان محمود شب در میان ایشان افتاد کی من یکی‌ام از شما و بر احوال ایشان مطلع شدن الی آخره› بیت ۲۸۸۶

M6:2886 — ای مشیر ما تو اندر خیر و شر / از اشارتهات دل‌مان بی‌خبر

ای مشیر ما تو اندر خیر و شراز اشارتهات دل‌مان بی‌خبر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2886

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای کسی که راهنمای ما در نیک و بد هستی، اما دل‌های ما از اشارات تو بی‌خبر است. معنا: این بیت، خداوند را که تدبیرکنندهٔ نهایی خیر و شر است، مخاطب قرار می‌دهد و بیان می‌دارد که ما انسان‌ها به دلیل محدودیت‌های ادراکی و تمرکز بر علل ظاهری، از اشارات و تدبیر پنهان او غافلیم.

شرح

بی‌تردید این ابیات خطاب به حضرت حق است؛ به پروردگاری که نه فقط شاهد و ناظر بر احوال ماست، بلکه خود در گرم و سرد زندگی، مشاور و راهنمای ماست. اما چرا با وجود حضور و اشارات بی‌شمار او، دل‌های ما چنین بی‌خبر و غافل است؟ مولانا در اینجا به نکته‌ای کانونی در باب معرفت‌شناسی عرفانی اشاره می‌کند: ما «سبب‌بینیم». یعنی چشمان ما در علل ظاهری و قوانین علیت طبیعی محبوس مانده و از دیدن دست پنهان کارساز، محروم است. مولانا، همچون غزالی، تصویری درخشان به دست می‌دهد: طبیعت، دستکش خداوند است. ما این دستکش پر نقش و نگار و پر فعل و انفعال را می‌بینیم و پنداریم که اوست که کارساز است. اما دست اصلی که این دستکش را می‌جنباند، پنهان مانده است. این حکایت، قصهٔ مورچه‌ای است که بر صفحهٔ کاغذ می‌خزد و تنها نوک قلم را می‌بیند که خطوطی می‌کشد؛ نهایتاً اگر دیدش وسیع‌تر شود، به دست می‌رسد و فراتر از آن، به مغز و قلب فرمان‌دهنده. اما عمدهٔ ما در همان سطح دو بُعدیِ صفحهٔ کاغذ می‌مانیم و جز مرکب و قلم نمی‌بینیم. این «چشم‌بندِ دیدِ سبب»، به باور مولانا، نه یک نقص مطلق، بلکه حکمتی الهی است. اگر این «پردهٔ غفلت» دریده شود و ما هر لحظه شاهد مسبب‌الاسباب باشیم، انتظام عالم و نظام طبیعی زندگی بر هم خواهد خورد. لذا این حجب، در نوع خود مصلحتی عظیم است، مگر برای تیزچشمانی که از «غار افلاطون» رها شده‌اند و توان دیدن ماورای سایه‌ها را یافته‌اند. اینان همان کسانی هستند که فردا، هم شاهد ما خواهند بود و هم شفیع، زیرا دیده‌شان برگزیده شده تا «در شب»، آفتاب را ببیند.

نکات کلیدی

  • خداوند، علی‌رغم پنهان‌ماندن، مشاور و راهنمای ما در تمامی امور هستی است.
  • بی‌خبری دل‌های ما از اشارات الهی، از «سبب‌بینی» و تمرکز صرف بر علل ظاهری ناشی می‌شود.
  • مولانا جهان را به «دستکش خداوند» تشبیه می‌کند که ما دستِ پشت آن را نمی‌بینیم.
  • محدودیت ادراکی ما و پردهٔ غفلت، حکمتی الهی برای حفظ نظام و انتظام عالم است.
  • تنها «تیزچشمان» و عارفان، قادرند از ورای علل ظاهری، دست پنهان پروردگار را مشاهده کنند.

Sources: d6-s66 · 00:10:43

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.