قرائت دفتر ۶ بخش ۸۹ - حکایت شب دزدان کی سلطان محمود شب در میان ایشان افتاد کی من یکی‌ام از شما و بر احوال ایشان مطلع شدن الی آخره بیت ۲۸۹۰

M6:2890 — یا رب اتمم نورنا فی الساهره / وانجنا من مفضحات قاهره

یا رب اتمم نورنا فی الساهرهوانجنا من مفضحات قاهره
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2890

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یا پروردگار، نور ما را در دشتِ قیامت تمام و کامل گردان، و ما را از رسوایی‌های چیره و فجیع نجات ده. معنا: مولانا در این بیت دعا می‌کند که خدایا، این نوری که در دنیا به ما بخشیدی، در روز قیامت تکمیل کن تا حقایق را تمام و کمال ببینیم؛ و ما را از آن رسوایی‌های هولناک که موجب سرافکندگی می‌شوند، رهایی بخش.

شرح

این بیت، از دعاهای نادری است که مولانا با تمام وجود از پروردگار خود می‌طلبد. مولانا در این دعا، دو حاجت بزرگ را پیشگاه حق مطرح می‌کند: یکی اتمام نور الهی در «ساهره» و دیگری رهایی از «مفضحات قاهره».

«ساهره»، چنان که در قرآن کریم نیز آمده، اشاره به دشت گسترده و مسطحی است که آدمیان در روز قیامت بر آن حاضر می‌شوند. همان «قاع صَفصَف» که در قرآن توصیف شده است. مولانا در اینجا از خداوند می‌خواهد که «این نوری که در این جهان به ما بخشیدی، در آن جهان تکمیل کن، کامل‌تر کن تا همه چیز را به نیکی ببینیم و حقایق را چنان که هستند، مشاهده کنیم».

این دعا، «اتمم نورنا»، بی‌واسطه از آیه شریفه سوره حدید مقتبس است؛ آیه‌ای که صحنه‌ای غریب و تکان‌دهنده از روز قیامت را به تصویر می‌کشد. در آن صحنه، مؤمنان در پیشگاه پروردگار به پیش می‌تازند، در حالی که نوری از پیش رو و از سوی راستشان می‌تابد و راهشان را روشن می‌کند. در این میان، منکران و کافران، از مؤمنان طلب نور می‌کنند: «ذرونا نقتبس من نورکم». می‌خواهند از نور ایشان وام بگیرند تا در تاریکی خود، راهی بیابند. اما به ایشان پاسخ داده می‌شود: «ارجعوا وراءکم فالتمسوا نوراً». بازگردید و از دنیا برای خود نور بیاورید، چرا که این نور، نتیجه اعمال و کسب شما در دنیاست. سپس پرده‌ای میان این دو گروه افکنده می‌شود؛ پرده‌ای که باطن آن رحمت است و ظاهرش عذاب. آنانی که در ظلمت مانده‌اند، از پشت پرده ندا می‌دهند: «الم نکن معکم؟» آیا ما در دنیا با شما نبودیم؟ و مؤمنان پاسخ می‌دهند: «بلی، ولکنکم فتنتم أنفسکم و تربصتم و ارتبتم و غرتکم الأماني و غرکم بالله الغرور». بله، ولی شما خود را به فتنه افکندید، تعلل ورزیدید، شک کردید، آرزوهای طولانی شما را فریفت و شیطان، شما را به خدا مغرور ساخت.

مولانا با آگاهی کامل از این تصویر قرآنی، می‌خواهد آن نور ایمان و معرفتی که در این دنیا به دل او افتاده، در آن ساهره قیامت نه تنها محو نشود، بلکه به کمال و تمامیت خود برسد و حجاب‌ها را کنار زند. او نمی‌خواهد در آن روز در زمره کسانی باشد که در تاریکی می‌مانند و از مؤمنان التماس نور می‌کنند.

حاجت دوم مولانا، رهایی از «مفضحات قاهره» است: «و انجنا من مفضحات قاهره». این یعنی از رسوایی‌های چیره و شرمساری‌های هولناک آن روز نجات پیدا کنیم. رسوایی‌هایی که بر آدمی غالب می‌آیند و او را در برابر دیگران و بالاتر از همه، در برابر پروردگار، سرافکنده می‌کنند. این ترس از رسوایی، ترسی وجودی است که ریشه در فطرت آدمی دارد و مولانا، به عنوان یک عارف، این بیم را به اوج خود می‌رساند. این همانند لرزش جان همه عارفانی است که از لغزش و تباهی حاصل معنوی خود در مسیر سلوک بیمناک بوده‌اند. این دعا، نشان می‌دهد که وصال و شناخت الهی، نعمتی است که هر لحظه بیم سلب آن می‌رود و جز با لطف مداوم الهی، نمی‌توان به حفظ و اتمام آن امیدوار بود. این دعا مکمل همان دعاهایی است که مولانا در جای دیگر می‌کند: «ای خدا این وصل را هجران مکن / سرخوشان عشق را نالان مکن... هرچه خواهی کن ولیکن آن مکن.» این‌گونه دعاها نشان از اهمیت و لطافت وصال پس از هجران دارد؛ لطفی که مولانا می‌خواهد از او سلب نشود. در واقع، مولانا با این دعا توکل محض خود را به لطف خداوند نشان می‌دهد و همه اعمال و اندوخته‌های خود را معلول لطف و احسان الهی می‌داند و از تکیه بر خود حذر می‌کند.

نکات کلیدی

  • دعایی برای اتمام نور در ساهره قیامت: مولانا از خداوند می‌خواهد نوری که در دنیا به او بخشیده، در روز قیامت کامل و تمام شود تا حقایق را به‌درستی ببیند.
  • درخواست نجات از رسوایی‌ها: بیت، شامل دعایی عمیق برای رهایی از شرمساری‌ها و ننگ‌های غالب‌شونده در روز حساب است.
  • اقتباس قرآنی: دعای «اتمم نورنا» ریشه در آیات سوره حدید دارد که صحنه مؤمنان نورانی و کافران تاریک‌دل در قیامت را ترسیم می‌کند.
  • ترس عارف از لغزش: این دعا نشان‌دهنده بیم عرفا از از دست دادن کمالات معنوی و رجعت به حالت قبل از وصول است.
  • توکل بر لطف الهی: مولانا همه داشته‌های معنوی خود را از لطف خدا می‌داند و با این دعا، بر لزوم تداوم این لطف تأکید می‌کند.

Sources: d6-s66 · 00:15:15 d6-s66 · 00:20:07 d6-s66 · 00:23:55

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.