قرائت دفتر ۶ بخش ۹۰ - قصهٔ آنک گاو بحری گوهر کاویان از قعر دریا بر آورد شب بر ساحل دریا نهد در درخش و تاب آن می‌چرد بازرگان از کمین برون آید چون گاو از گوهر دورتر رفته باشد بازرگان به لجم و گل تیره گوهر را بپوشاند و بر درخت گریزد الی آخر القصه و التقریب بیت ۲۹۲۸

M6:2928 — بیست بار آن گاو تازد گرد مرج / تا کند آن خصم را در شاخ درج

بیست بار آن گاو تازد گرد مرجتا کند آن خصم را در شاخ درج
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2928

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن گاو بیست بار به دور مرغزار می‌تازد، / تا آن دشمن را با شاخ خود از پا درآورد و بر شاخ خویش بگیرد. معنا: این بیت، خشم کور و بیهودهٔ گاوی را به تصویر می‌کشد که گوهر گران‌بهایش به سرقت رفته و در زیر گل پنهان شده است. گاو، دشمن واقعی را نمی‌بیند و صرفاً از روی غریزه، با کوبیدن شاخ به اطراف، خشم خود را تخلیه می‌کند.

شرح

این بیت، از تمثیلِ دلنشینِ گاوِ بحری و گوهر کاویان در مثنوی معنوی است، که مولانا آن را برای تبیینِ خطایِ «صورت‌بینی» و غفلت از «باطن» آورده است. ماجرای گاو بحری چنین است که گاو، گوهری گران‌بها از قعر دریا برمی‌آورد و آن را شب‌هنگام بر مرغزاری می‌نهد و خود در پرتو نور آن می‌چرد. تاجری زرنگ، از کمین بیرون می‌آید، گوهر را با لجن و گل می‌پوشاند تا تاریک و بی‌ارزش بنماید، و خود بر درختی می‌گریزد.

اینجاست که بیت مورد بحث ما، فریادِ خشمِ گاو را به گوش می‌رساند: «بیست بار آن گاو تازد گرد مرج / تا کند آن خصم را در شاخ درج». گاو، گوهرِ خود را نمی‌یابد؛ چراغی را که روشنگر شبش بود، نمی‌بیند و در عوض، تنها گل‌ولایِ پنهان‌کننده را پیش روی خود مشاهده می‌کند. این نادانی و خشم، گاو را به یک حملهٔ کور و بی‌هدف وامی‌دارد. او دشمن را نمی‌شناسد، بلکه به دلیل عدمِ بصیرت، خشم خود را به سمتِ هیچ یا به سمتِ چیزی کاذب پرتاب می‌کند.

مولانا این تمثیل را بی‌درنگ به داستانِ ابلیس و آدم ربط می‌دهد. می‌فرماید: «کان بلیس از متن تین کور و کر است / گاو کی داند که در گل گوهر است». ابلیس، همان گاوِ بحریِ بی‌بصیرت است که گلِ وجودِ آدم را دید، اما روحِ الهی و گوهرِ پنهانِ در آن را تشخیص نداد. از دیدِ ابلیس، آدم تنها مشتی گِل بود و از این رو از سجده بر او سرباز زد؛ همان‌طور که گاو، گل را دید و از گوهری که زیر آن پنهان بود، گریخت. این نشان می‌دهد که قضاوت بر اساس ظواهر، چه خطای مهلکی است و چگونه می‌تواند انسان را از ادراک حقایق عمیق بازدارد.

فلسفهٔ این پنهان‌کاری نیز در مثنوی مطرح می‌شود: «ای بسا زر که سیه‌تابش کنند / تا شود ایمن ز تاراج و گزند». گاهی برای حفظ یک گوهر یا ارزش والا، آن را در ظاهری نامطلوب یا «بدنام» پنهان می‌کنند تا از طمعِ نااهلان و چشمِ گزندِ بدخواهان در امان بماند. این با سلوکِ «ملامتیه» نیز پیوند دارد؛ کسانی که عامدانه خود را «بدنام» می‌کردند تا از شهرت و ستایش مردم بگریزند و ریاضت خود را در خلوصِ باطن حفظ کنند. مردمانِ عامی (همچون گاو)، این ظاهرِ «سیاه‌تاب‌شده» را می‌دیدند و از باطنِ درخشانِ آن غافل می‌ماندند.

از این هم فراتر، مولانا این غفلت را به «از خودبیگانگی» ما انسان‌ها تعمیم می‌دهد. ما نیز، چون گاو، گوهری الهی در درون خود داریم که در زیرِ گلِ تن و تعلقاتِ دنیوی پنهان شده است. فرمان «اهبطوا» ما را به این حزیزِ دنیا افکند و ما نیز چون ابلیس و آن گاو، خودِ حقیقی‌مان را در میانِ این گل‌ولای فراموش کرده‌ایم. ما دیگر نمی‌دانیم که «گوهریم» و نه تنها دیگران ما را نمی‌شناسند، بلکه ما نیز خود را نمی‌شناسیم و صرفاً به خشم‌ها و سرگشتگی‌های بی‌هدف (همچون تازیدن گاو) می‌پردازیم، در حالی که گوهرِ وجودمان در انتظار کشف است. اهل دل و «تاجرانِ حقیقت» اما می‌دانند که در این گِل، گوهری پنهان است؛ حال آنکه هر «گِل‌کاوِ» ظاهربینی از ادراک آن عاجز است.

نکات کلیدی

  • قضاوت بر اساس ظواهر، ما را از درک حقایق پنهان باز می‌دارد و به خشم‌های بیهوده می‌کشاند.
  • خشمِ بی‌بصیرت و حرکتِ ناشی از آن، جز خستگی و ناکامی به بار نمی‌آورد.
  • درونِ انسان، همچون گوهری است که زیر گلِ تن و تعلقات دنیوی پنهان شده؛ ما خود نیز غالباً از آن غافلیم.
  • گاهی حکمت الهی یا تدبیر اولیا، حقایق را در پوششی نامطلوب پنهان می‌کند تا از گزند نااهلان در امان بماند.
  • خطای گاو در نشناختن گوهر در زیر گل، تکرارِ خطای ابلیس در نشناختن روح الهی در کالبد گِلی آدم است.

Sources: d6-s66 · 00:53:27 d6-s66 · 00:58:01 d6-s66 · 00:64:52

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.