قرائت› دفتر ۶› بخش ۹۲ - قصهٔ عبدالغوث و ربودن پریان او را و سالها میان پریان ساکن شدن او و بعد از سالها آمدن او به شهر و فرزندان خویش را باز ناشکیفتن او از آن پریان به حکم جنسیت و همدلی او با ایشان› بیت ۲۹۷۹

M6:2979 — چون بهشتی جنس جنت آمدست / هم ز جنسیت شود یزدان‌پرست

چون بهشتی جنس جنت آمدستهم ز جنسیت شود یزدان‌پرست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2979

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چون اهل بهشت از جنس و ماهیت خود بهشت شده‌اند، از همین جنسیت یافتن با بهشت است که به پرستش یزدان می‌پردازند. معنا: این بیت بیان می‌کند که راه یافتگان به بهشت، صرفاً وارد مکانی بهشتی نمی‌شوند؛ بلکه خودشان به ماهیت بهشتی دگرگون می‌شوند. این همسانی و هم‌جنس شدن با بهشت، جوهر حقیقی پرستش خداوند است.

شرح

این بیت مولوی نکته‌ای بس عمیق و بنیادین را آشکار می‌کند که فهم متعارف ما از بهشت و جهنم را به چالش می‌کشد. ما غالباً گمان می‌کنیم که بهشت و جهنم دو مکان خارجی هستند که ما پس از مرگ به آنجا منتقل می‌شویم؛ گویی که ما مسافرانی هستیم که به خانه‌ای نو می‌رویم. اما مولانا، و در اینجا من کاملاً با او هم‌نوا هستم، حقیقت دیگری را نشان می‌دهد: ما نه تنها به بهشت می‌رویم، بلکه «بهشت می‌شویم». این تمایز در نگاه اول شاید ظریف به نظر آید، اما عمق وجودشناختی آن حیرت‌آور است.

من این را با مثال‌هایی از تجربهٔ زیستهٔ ما روشن می‌کنم. وقتی می‌گوییم «در شادی‌ام» یا «در رنجم»، مقصود ما این نیست که شادی یا رنج اتاقی است که ما وارد آن شده‌ایم. بلکه می‌خواهیم بگوییم «من شادم» یا «من رنجورم». شادی و رنج، حالات وجودی ما هستند. همین منطق دربارهٔ زمان و مکان نیز صادق است. ما گمان می‌کنیم در زمان و مکان قرار داریم، در حالی که حقیقت این است که ما خود زمان‌مند و مکان‌مندیم. ما با گذر خود، گذر زمان را تجربه می‌کنیم؛ ما با ابعاد وجودی خود، فضا را می‌آفرینیم. به تعبیر دیگر، آن‌چه ما «عالم خارج» می‌نامیم، در واقع «خود ما»ست که چنین تجلی کرده است. میز و کامپیوتری که می‌بینید، در «عالم خارج» نیستند؛ خودشان «عالم خارج»اند.

همین خطای ادراکی را واهمهٔ ما در مورد بهشت و جهنم نیز مرتکب می‌شود. قوهٔ مخیله و واهمهٔ ما «ظرف و مظروف» می‌سازد، یعنی چیزی را در چیزی قرار می‌دهد که آن «جا» خود موهوم است. بهشت و جهنم نیز چنین‌اند؛ این‌ها مکان‌هایی بیرونی نیستند، بلکه حالات و کیفیت‌های وجودی ما هستند که در کالبد تمثل پیدا می‌کنند. جهنمیان جهنم می‌شوند و بهشتیان بهشت. آتشی که جهنمیان را می‌سوزاند، از درون خودشان برمی‌خیزد و گلستانی که بهشتیان در آن متنعم‌اند، در باطن وجود خودشان شکفته است.

البته در این جهان، که مولانا آن را «جهان غیبت» و قرآن آن را «دارالغرور» می‌خواند، بسیاری از این حقایق پوشیده‌اند. ما در این دنیا امور را وارونه می‌بینیم؛ گاه جهنمی را بهشتی می‌پنداریم و بهشتی را جهنمی. این جهان، جهانی فریبنده است که حجاب بر روی سرائر می‌افکند. اما «یَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ»، روزی که رازها آشکار می‌شوند، آن‌گاه حقیقت بهشت و جهنم نمایان می‌گردد. آن روز معلوم می‌شود که از درون چه کسانی شعله‌ها سربرمی‌آورند و چه کسانی درونشان گلستان‌های معطر و روحبخش است که دیگران را نیز معطر می‌کند. پرستش یزدان نیز، از همین جنسیت و هم‌جنس شدن با حقیقت الهی برمی‌خیزد؛ یعنی زمانی که وجود ما خود آیینه‌ای از جمال او می‌شود، آن‌گاه پرستش حقیقی آغاز می‌گردد.

نکات کلیدی

  • ماهیت حقیقی بهشت و جهنم، بیرونی و مکانی نیست؛ بلکه درونی و وجودی است.
  • ما صرفاً به بهشت نمی‌رویم، بلکه بهشت می‌شویم؛ بهشتیان تجسم عین بهشت‌اند.
  • رنج و شادی، زمان و مکان، همگی حالات و ابعاد وجودی ما هستند، نه ظرفی که در آن قرار گیریم.
  • پرستش راستین یزدان از جنسیت یافتن و هم‌گونی وجودی با حقیقت الهی سرچشمه می‌گیرد.
  • این جهان، «دارالغرور» و «جهان غیبت» است که حقایق باطنی را پنهان و وارونه جلوه می‌دهد.
  • در روز قیامت، باطن وجود هر کس — خواه شعله‌ور خواه گلستان — آشکار و بی‌پرده خواهد شد.

Sources: d6-s67 · 26:23 d6-s67 · 27:42 s02 [02:00] (on self-knowledge as root of religion) s05 [44:00] (ondar al-ghurur)

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.