قرائت› دفتر ۶› بخش ۹۴ - آمدن جعفر رضی الله عنه به گرفتن قلعه به تنهایی و مشورت کردن ملک آن قلعه در دفع او و گفتن آن وزیر ملک را کی زنهار تسلیم کن و از جهل تهور مکن کی این مرد میدست و از حق جمعیت عظیم دارد در جان خویش الی آخره› بیت ۳۰۵۲
M6:3052 — صد هزاران گور دهشاخ و دلیر / چون عدم باشند پیش صول شیر
M6:3052
شرحِ سروش — برگرفته از درسگفتارهای ضبطشدهٔ مثنوی او
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: صدها هزار گورخر (یا آهوی دهشاخ) که پردل و جسور باشند، در برابر حمله و صولت یک شیر، گویی وجود ندارند و به نیستی میگرایند. معنا: کثرت و انبوهی ظاهری، هر قدر هم که پردل و شجاع باشد، در مقابل قدرت متمرکز و الهی یک فرد یا یک هستی اصیل، چون هیچ است و از بین میرود.
شرح
در این بیت، مولانا به نکتهای بنیادین و همیشگی اشاره میکند؛ نکتهای که در بسیاری از مواضع مثنوی آن را تکرار میکند و در سخنرانیهای من نیز بارها به آن پرداختهام: حقیقتِ قدرت و غلبه، در کثرت عددی و انبوهی ظاهری نیست، بلکه در «جمعیت خاطر» و وحدت درونی است که ریشه در منبعی الهی دارد. یک شیر تنها، با آن «صولت» و هیبت و قدرت حملهوریاش، صدها هزار گورخر دهشاخ و دلیر را چون «عدم» میکند، یعنی گویی از اساس وجود ندارند و به نیستی میروند. صولت، تعبیری است برای آن شوکت و هیبت و حمله کوبندهای که در مقابلش هر کثرتی بیرنگ میشود، همانند رستم که صولت او نامش در میان پهلوانان ضربالمثل است.
این بیت ادامهٔ همان سلسله امثال مولاناست که پیشتر آورده بود: موشها با همه کثرتشان، اگر «جمعیت خاطر» و «همیتی» نداشته باشند، در مقابل یک گربه عیار و مکار هیچاند و هوش از سرشان میرود. یا انبوهی رمه گوسفند، هیچ قصابی را نمیترساند؛ همه را با یک حرکت میچیند. و از آن زیباتر و عمیقتر، مثالی که مولانا میآورد: «انبوهی هُش چه بندد خواب را؟» یعنی هر قدر هم که انسان بکوشد هشیار بماند و بیداریاش را انبوه کند، در نهایت خواب بر او غلبه میکند. اینها همه نشان میدهند که در میدان هستی، صرفاً کثرت، چارهساز نیست.
مولانا پس از این مثالها، منبع این قدرت یکتا و غالب را به صراحت بیان میکند: «مالکالملک است جمعیت دهد / شیر را تا بر گله گوران جهد». این خدای «مالکالملک» است که این «جمعیت» (یعنی وحدت و تمرکز باطنی و روانی) را به شیر میدهد تا بر گله گورخران حمله کند. این «جمعیت» صرفاً یک گردآوری عددی نیست، بلکه یک توانایی درونی و کیفی است که از مبدأ هستی سرچشمه میگیرد. این، همان «جمعیت خاطر» است که یوسف را با آن زیباییاش، یا دختری را با شعاعی از حسن، بر قلب پادشاهان غالب میکند. این غلبه، غلبهٔ کیفیت است بر کمیت، وحدت است بر کثرت، و نیروی الهی است بر نیروهای مادی و پراکنده. این درسی است از مثنوی که همواره باید به یاد داشت: نیروی واقعی نه در بیرون که در درون و در اتصال به مبدأ سرچشمه میگیرد.
نکات کلیدی
- قدرت حقیقی در «جمعیت خاطر» و وحدت درونی است، نه کثرت عددی.
- یک نیروی متمرکز و باطنی، صدها هزار نیروی پراکنده را چون عدم میکند.
- این «جمعیت خاطر» موهبتی الهی است که از «مالکالملک» سرچشمه میگیرد.
- مولانا بر اهمیت کیفیت بر کمیت و قدرت روحی بر قدرت مادی تأکید میکند.
- صولت شیر نمادی از نفوذ و غلبهٔ نیروی باطنی و منسجم است.
Sources: d6-s68 · 01:00:14 d6-s68 · 01:01:46 d6-s68 · 01:02:34 d6-s68 · 01:05:02
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: A hundred thousand ten-horned, brave wild asses / Are as nothing before the pounce of a lion. Meaning: Even an immense number of seemingly strong and courageous entities become non-existent when confronted by the focused, singular might of a true power, like a lion.
Explanation
In this verse, Mowlana points to a fundamental and eternal truth, one he reiterates throughout the Masnavi and which I have explored extensively in my lectures: the essence of power and dominance does not reside in numerical quantity or apparent multitude. Rather, it lies in an inner coherence—what he calls jamʿiyyat-e khāṭir (unity of soul/focus)—which is rooted in a divine source. A single lion, with its ṣawlat—its awe-inspiring might, valor, and ferocious pounce—renders a hundred thousand strong, brave wild asses as ʿadam (non-existence). It is as if they never existed, vanishing into nothingness. Ṣawlat is a term describing that majesty, terror, and crushing attack before which any multiplicity pales, much like Rostam, whose ṣawlat is legendary among champions.
This verse continues Mowlana's chain of parables, following earlier examples: mice, despite their numbers, if they lack jamʿiyyat-e khāṭir and himmat (resolve), are nothing before a cunning cat, losing all sense of self at its cry. Or, a vast flock of sheep holds no terror for a butcher; he dispatches them all with ease. Even more profoundly, Mowlana poses: "What can a multitude of wakefulness achieve against sleep?" No matter how much one tries to accumulate wakefulness, sleep ultimately prevails. All these examples demonstrate that in the arena of existence, mere quantity is insufficient.
Following these illustrations, Mowlana explicitly names the source of this singular, overwhelming power: "The Owner of Sovereignty (Mālik al-Mulk) grants inner unity (jamʿiyyat) / To the lion, that it may pounce upon a herd of wild asses." It is God, the Mālik al-Mulk, who bestows this jamʿiyyat—this inner unity and mental focus—upon the lion to attack the herd. This jamʿiyyat is not merely a numerical aggregation; it is an intrinsic, qualitative ability stemming from the very origin of existence. This is the same jamʿiyyat-e khāṭir that empowers Joseph with his beauty, or a girl with a mere ray of charm, to conquer the hearts of kings. This dominance is the triumph of quality over quantity, unity over multiplicity, and divine force over dispersed material strengths. This is a crucial lesson from the Masnavi that we must always remember: true power originates not externally, but internally, through connection to the ultimate Source.
Key takeaways
- True power resides in inner unity (jamʿiyyat-e khāṭir), not numerical superiority.
- A single, focused inner force can render a hundred thousand dispersed forces as nothing.
- This 'unity of focus' is a divine gift, bestowed by the 'Owner of Sovereignty' (Mālik al-Mulk).
- Mowlana emphasizes the supremacy of quality over quantity and spiritual strength over material power.
- The lion's 'ṣawlat' symbolizes the pervasive and conquering nature of cohesive inner force.
Sources: d6-s68 · 01:00:14 d6-s68 · 01:01:46 d6-s68 · 01:02:34 d6-s68 · 01:05:02
به زبانِ تو — AI
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.