قرائت دفتر ۶ بخش ۹۶ - باخبر شدن آن غریب از وفات آن محتسب و استغفار او از اعتماد بر مخلوق و تعویل بر عطای مخلوق و یاد نعمتهای حق کردنش و انابت به حق از جرم خود ثُمَّ الَّذینَ کَفَروا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلونَ بیت ۳۱۳۴

M6:3134 — ز اختران می‌ساخت او مصباح‌ها / وز طبایع قفل با مفتاح‌ها

ز اختران می‌ساخت او مصباح‌هاوز طبایع قفل با مفتاح‌ها
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3134

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او از ستارگان چراغ‌ها می‌ساخت، و از طبایعِ عالم قفل‌هایی همراه با کلیدها قرار می‌داد. معنا: خداوند ستارگان را همچون چراغ‌هایی برکشید و در دل طبیعت، رازهایی نهفته (قفل‌ها) و راه‌گشاهایی (کلیدها) تعبیه کرد؛ اشاره به آفرینش منظم و سرشار از رمز و گشایش جهان.

شرح

این بیت توصیفی از آفرینش جهان و موجودات است، آن‌چنان که مولانا و هم‌عصرانش درک می‌کردند. مولانا می‌گوید خداوند ستارگان را همچون چراغ‌هایی برکشید و در دل طبیعت، قفل‌ها و کلیدهایی پنهان ساخت. این تصویر از آفرینش، در نگاه سنتی، یک خلقت دفعی و یکباره را تداعی می‌کند؛ اینکه خداوند آدم را از گل آفرید و عقل و جان در او دمید. اما ما امروز، در پرتو دستاوردهای علمی و به ویژه نظریهٔ تکامل، دیگر نمی‌توانیم چنین تصویر سرراست و دفعی‌ای را بپذیریم.

بی‌تردید، آفرینش یک واقعهٔ تدریجی بوده که میلیون‌ها سال به طول انجامیده است. اندام‌ها، مولکول‌ها، و حتی هوش و عقل انسانی ذره‌ذره پدید آمده و تکامل یافته‌اند. بنابراین، وقتی مولانا از «عقل می‌کارید اندر آب و طین» سخن می‌گوید، باید آن را نه یک اقدام آنی و فیزیکی، بلکه یک فرایند بلندمدت و طراحی‌شده فهمید. زبان دین، به خصوص در باب خلقت، استعاری و مجازی است؛ «آدم از خاک» بودن، یا «فوت کوزه‌گری الهی» همگی تمثیل‌هایی هستند که برای ما امروزیان، نیازمند بازخوانی و تفسیر مجددند.

این بیت، در واقع، زمینه‌ای است برای فهم آن‌که آدمی چگونه در این عالمِ پُر از قفل و مفتاح، نقش ایفا می‌کند. این کائناتِ منظم، با چراغ‌ها و رازهایش، بستری است برای ظهور و تجلی صفات الهی؛ و آنگاه است که مولانا می‌فرماید: «آدم اسطرلاب اوصاف علوست». پس، آفرینشِ جهان با همهٔ پیچیدگی‌هایش، به مثابهٔ صحنه‌ای است که در آن، ظرفیت‌های بی‌شمار انسان برای بازگشودن رازها و فهم صفات حق پدیدار می‌شود.

نکات کلیدی

  • آفرینش جهان، نظمی از چراغ‌ها و رازهاست که در بطن طبیعت گنجانده شده است.
  • تصویر سنتی آفرینش دفعی و یکباره، در پرتو نظریهٔ تکامل، نیازمند بازخوانی و تفسیر است.
  • آفرینش یک فرایند تدریجی، صبورانه، و درازمدت است، نه رویدادی آنی.
  • زبان دین در توصیف خلقت، اساساً استعاری و مجازی است و نباید به معنای لغوی گرفته شود.
  • این جهان پر از «قفل و مفتاح» بستری است برای ظهور صفات الهی، و انسان کلیددار این رازهاست.

Sources: d6-s70 · 11:10 d6-s70 · 12:33 d6-s70 · 14:19

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.