قرائت› دفتر ۶› بخش ۹۸ - توزیع کردن پای‌مرد در جملهٔ شهر تبریز و جمع شدن اندک چیز و رفتن آن غریب به تربت محتسب به زیارت و این قصه را بر سر گور او گفتن به طریق نوحه الی آخره› بیت ۳۲۵۷

M6:3257 — در قیامت بنده را گوید خدا / هین چه کردی آنچ دادم من ترا

در قیامت بنده را گوید خداهین چه کردی آنچ دادم من ترا
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3257

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: روز رستاخیز، خداوند به بنده می‌گوید: «هان! با آنچه من به تو دادم چه کردی؟» معنا: این بیت روایتی قرآنی-نبوی است که در آن، خداوند در قیامت از بندگانش درباره چگونگی استفاده از نعمت‌های عطا شده بازخواست می‌کند.

شرح

این بیت در حقیقت، اشاره‌ای صریح به یک روایت نبوی و آموزه‌ای قرآنی دارد که مولانا آن را در قالب این سؤال بنیادی مطرح می‌کند: «در قیامت بنده را گوید خدا / هین چه کردی آنچه دادم من تو را؟» این بازخواست الهی، بازتاب آیه شریفه سوره تکاثر است که می‌فرماید: «وَلَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ»؛ یعنی «قطعاً در آن روز از نعمت‌ها سؤال خواهید شد.» کلمه «لَتُسْأَلُنَّ» با تأکیدِ نون مشدد، بیانگر حتمی بودن این پرسش و حساب و کتاب است. این تنها یک احتمال نیست، بلکه یک قطعیت است که گریبان هر یک از ما را خواهد گرفت.

من بارها گفته‌ام و تأکید کرده‌ام که نعمت در نگاه قرآن و مولانا، تنها به مال و ثروت محدود نمی‌شود. این چشم، این گوش، این دست، این پا، این زبان، این مغز، حتی همین دندان‌هایی که با آن‌ها طعام می‌جوید، هر یک نعمت‌هایی بی‌بدیل و گران‌قدرند. همه این‌ها عطایای الهی‌اند که انسان در این جهان، امانت‌دار آن‌هاست. لذا پرسش از نعمت، پرسش از چگونگی مصرف و کاربست تمامی این مواهب است؛ اینکه در چه راهی مصرف شدند، چگونه از آن‌ها بهره برده شد و آیا شکر این نعمت‌ها به جای آورده شد یا نه.

«شکر نعمت» نیز، مفهومی فراتر از یک اظهار زبانی ساده دارد. البته شکر زبانی در جای خود نیکوست و باید باشد، اما شکر حقیقی و کامل نعمت، یعنی مصرف بهینه و در مسیر صحیح آن. چشمت را در چه راهی به کار بردی؟ آیا صرفاً به دیدن آنچه نباید دید گذشت؟ گوشت را چگونه مصرف کردی؟ آیا اجازه دادی هر نجوای بیهوده و هر خاشاک فکری ذهنت را بیاکند؟ یا از آن برای شنیدن حقیقت، کلام حق، و نواهای بیدارکننده استفاده کردی؟ مغز و هوشت را صرف چه کردی؟ در چاه گمراهی و جهالت فرو بردی یا آن را نردبان عروج ساختی؟ اگر پولت را در جوی آب بریزی یا جنسی بیهوده بخری و دور بیندازی، این کفران نعمت است، حتی اگر هزار بار «شکر» بگویی. شکر، عمل است، مصرف هوشمندانه و هدفمند است.

مولانا ادامه می‌دهد که بنده در جواب حق می‌گوید: «گوید ای رب شکر تو کردم به جان / چون ز تو بود اصل آن روزی و نان». اما خداوند پاسخ می‌دهد که «نه، نکردی شکر من». چرا؟ چون بنده، «شکر آن اکرام‌فن» را به جای نیاورده است. «اکرام‌فن» یعنی آن کسی که فن و تخصصش اکرام و احسان بود، یعنی واسطهٔ رساندن نعمت به دست تو. گاهی نعمت الهی از طریق بنده‌ای دیگر به ما می‌رسد، و غفلت از شکرگزاری از آن واسطه، به منزلهٔ غفلت از شکر منبع اصلی نعمت، یعنی خداوند است. به همین دلیل است که شکر خلق را شرط شکر خداوند می‌دانند. ظلم به کریم، یعنی ستم بر آن کسی که به تو احسان کرده، غفلت از آن دست بخشنده، و این خود نوعی کفران نعمت است.

این وضعیت، با پدیدهٔ کاهش معنای واژگان در جهان امروز قابل قیاس است. در جوامع سکولار، واژگانی چون «خداحافظ» که ریشه‌اش «خدا به همراهت» بود، به «تیک کِر» (take care) تبدیل شده است؛ یا «گاد بای» به «گود بای» تغییر شکل داده و سپس خدا از آن حذف شده است. حتی «مای گاد» (My God) به «مای گاش» (My Gosh) مبدل می‌شود تا کلمهٔ «گاد» نیز به کار نرود. این دوری از لفظ، دوری از معنا را در پی دارد. هرچه از روان حذف شود، از زبان هم حذف می‌شود و برعکس. مولانا از ورای این بیت، ما را به بازاندیشی در عمق معنای واژگان و اعمالمان فرامی‌خواند؛ نه صرفاً به تکرار طوطی‌وار عباراتی که شاید روحشان تهی شده باشد.

نکات کلیدی

  • بازخواست الهی از نحوه مصرف نعمت‌ها در قیامت، حتمی و قطعی است.
  • مفهوم «نعمت» فراتر از ثروت مادی است و شامل اعضا، حواس، قوای فکری، و همه موهبت‌های وجودی می‌شود.
  • «شکر» حقیقی نعمت، استفاده بهینه و در مسیر درست از آن است، نه صرفاً اظهار زبانی.
  • ناسپاسی در حق واسطه‌های احسان و کرامت، به منزلهٔ ناسپاسی در حق خداوند است.
  • کاهش معنای واژگان مقدس در جامعه، نشان از دوری روح از مفاهیم عمیق و اصیل دارد.

Sources: d6-s73 · 14:20:20 d6-s73 · 16:45:45 d6-s73 · 18:10:10 d6-s73 · 19:56:56

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.