قرائت دفتر ۶ بخش ۹۹ - دیدن خوارزمشاه رحمه الله در سیران در موکب خود اسپی بس نادر و تعلق دل شاه به حسن و چستی آن اسپ و سرد کردن عمادالملک آن اسپ را در دل شاه و گزیدن شاه گفت او را بر دید خویش چنانک حکیم رحمة الله علیه در الهی‌نامه فرمود چون زبان حسد شود نخاس یوسفی یابی از گزی کرباس از دلالی برادران یوسف حسودانه در دل مشتریان آن چندان حسن پوشیده شد و زشت نمودن گرفت کی وَ کانوا فیهِ مِنَ الزّاهِدینَ بیت ۳۳۵۶

M6:3356 — اسپ سنگین گاو سنگین ز ابتلا / می‌شود مسجود از مکر خدا

اسپ سنگین گاو سنگین ز ابتلامی‌شود مسجود از مکر خدا
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3356

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اسب سنگی و گاو سنگی، به جهت آزمایش الهی، / به واسطهٔ تدبیر و چشم‌بندی خداوند، مورد پرستش قرار می‌گیرند. معنا: این بیت اشاره دارد به اینکه چگونه بت‌هایی از جنس سنگ، به ظاهر بی‌روح و بی‌اثر، به خاطر «مکر» یا تدبیر پنهان الهی، به مقام پرستش می‌رسند و مردم را به خود جذب می‌کنند. به بیان دیگر، خطای بت‌پرستی نیز ریشه‌ای در حکمت غیبی خداوند دارد.

شرح

این بیت در نگاه اول ممکن است عجیب بنماید، زیرا از «مکر خدا» سخن می‌گوید که سنگ و بت را به مسجود مبدل می‌سازد. اما من این را یک بحث بنیادین می‌دانم که مولانا در اینجا مطرح می‌کند، یک نگاه نادرآفرین به عالم. می‌بینید که در مثنوی، جهان و هر آنچه در آن روی می‌دهد، هر لحظه در حال نوآفرینی و تجدید است؛ و این «کار حق هر لحظه نادرآوری است». از این منظر، حتی بت‌پرستی و روی آوردن انسان به موجودات بی‌جان، ریشه‌ای در تدبیر الهی دارد.

من «مکر خدا» را در اینجا به معنای رایج کینه و فریبکاری نمی‌گیرم، بلکه آن را نوعی «چشم‌بندی» یا پنهان‌کاری الهی می‌دانم. گویی خداوند پرده‌ای بر چشم جان انسان می‌کشد تا برخی حقایق را، یا بهتر بگویم، برخی تجلیات خود را، در قالب‌های دیگر ببینیم. درست مثل کسی که با چشمان باز، به واسطهٔ یک چشم‌بندی، چیز دیگری را می‌بیند. این پدیده، حیرت‌انگیز است و مولانا خود می‌گوید: «چشم باز و گوش باز و این عما / حیرت از چشم‌بندی خدا». پس، این کوری ظاهری، نه از سرِ نقص بیننده، بلکه از عظمت و پوشیدگی کار فاعل است.

سؤال اینجاست که چرا خداوند چنین «مکر»ی می‌کند و چرا چشم برخی را می‌بندد؟ مولانا خود این سؤال را مطرح می‌کند، اما پاسخ آن را به جای دیگری وامی‌گذارد. اما مهم این است که این اتفاق در عالم رخ می‌دهد و ما با واقعیتی روبروییم که حتی بت‌پرستی را نیز نمی‌توانیم کاملاً خارج از دایرهٔ حکمت الهی بدانیم. یک اسب سنگی یا گاو سنگی، که به ظاهر هیچ فرّ و شکوه یا روحانیتی ندارد، چگونه می‌تواند معبود یک قوم شود؟ از دیدگاه بت‌پرست، آن بت برترین معبود اوست و دومی ندارد. این جاذبه از کجاست؟ مولانا خود می‌گوید: «چیست آن جاذب نهان اندر نهان / در جهان تابیده از دیگر جهان». این نشان می‌دهد که در پس هر بت‌پرستی، جاذبه‌ای از جهانی دیگر وجود دارد که انسان را به سوی خود می‌کشد. این یک حقیقت غیبی است که در عالم پنهان است.

به عبارتی، مولانا نمی‌گوید بت‌پرستی صحیح است، اما می‌گوید این پدیده هم بی‌ریشه و بی‌حکمت نبوده است. پیامبران البته برای مبارزه با بت‌پرستی آمدند، اما در پس این پدیده، ریشه‌ای بود که به آن امکان شیوع و ماندگاری می‌داد. این جاذبهٔ پنهان، از جهان دیگر به این جهان تابیده است و از این رو، حتی در این خطا نیز نوعی مصلحت و سرّ الهی نهفته است که عقل‌های محجوب ما از درک آن ناتوانند. «عقل محجوب است و جان هم زین کمین / من نمی‌بینم تو می‌توانی ببین.» این بیت ما را به درکی عمیق‌تر از پیچیدگی تدابیر الهی و نقش آن در مسیر ابتلای انسان رهنمون می‌شود.

نکات کلیدی

  • مکر الهی به معنای «چشم‌بندی» است، نه فریبکاری، که در آن حقایق غیبی در قالب‌های ظاهری دیگر نمود می‌یابند.
  • حتی خطاهای بشری مانند بت‌پرستی نیز ریشه‌ای در حکمت و تدبیر پنهان خداوند دارد و بی‌حساب نیستند.
  • جاذبهٔ بت‌ها و معبودهای دروغین، از دیگر جهان به این جهان می‌تابد و عقل محجوب ما را به سوی خود می‌کشاند.
  • جهان و هرچه در آن رخ می‌دهد، تجلی دائم «نادرآوری» و نوآفرینی خداوند است.

Sources: d6-s75 · 01:01:35 d6-s75 · 01:03:22

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.