قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۰۰ - ماخذهٔ یوسف صدیق صلوات‌الله علیه به حبس بضع سنین به سبب یاری خواستن از غیر حق و گفتن اذکرنی عند ربک مع تقریره› بیت ۳۴۸۴

M6:3484 — بانگ در بشنو چو دوری از درش / ای خنک او را که واشد منظرش

بانگ در بشنو چو دوری از درشای خنک او را که واشد منظرش
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3484

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بانگ در را بشنو، چون از درش دور هستی؛ خوشا به حال آن که دیدش باز شده است. معنا: این بیت اشاره به این دارد که کلمات و گفته‌ها همچون صدای دری هستند که گاهی به سوی بهشت باز می‌شوند و گاهی به سوی دوزخ. اما خوشبختی واقعی از آنِ کسی است که نه تنها این صداها را می‌شنود، بلکه دید باطنی‌اش گشوده شده و می‌تواند خود در را ببیند.

شرح

من بی‌تردید می‌گویم که مولانا در این بیت و ابیات پیش از آن، یکی از ژرف‌ترین آموزه‌های خود را دربارهٔ ماهیت گفتار و ادراک بشری عرضه می‌دارد. ماجرا از اینجا آغاز می‌شود که چگونه یک سخن، یک کلمه، می‌تواند در دل شاهی نسبت به اسبی که تا لحظه‌ای قبل محبوبش بود، سردی پدید آورد. این بهانه بود، می‌گوید مولانا، این ظاهر امر بود. اما در عمق، این همان قدرت کلام است که در حکم بانگ دری عمل می‌کند؛ صدایی که از قصر رازها می‌آید.

گفته‌های آدمیان، این بانگ در هستند که از عالمی نامرئی به گوش ما می‌رسند. مسئله این نیست که صدایی هست یا نیست؛ مسئله این است که تو چه می‌شنوی؟ این همان نکته‌ای است که مولانا از پسرش می‌گوید: که برخی از موسیقی، صدای بسته شدن درهای بهشت را می‌شنوند و برخی دیگر، صدای باز شدنشان را. به همین سان، سخن و گفتار نیز چنین است؛ می‌تواند دری را به رویت بگشاید، یا به رویت ببندد.

مولانا تأکید می‌کند که «بانگ در محسوس و در از حس برون». تو صدای در را می‌شنوی، اما خود در را نمی‌بینی، چرا که آن در، نامحسوس و از عالم غیب است. بیشتر ما، ناگزیر از اکتفا به این بانگیم، چون از خود در دوریم و قادر به دیدنش نیستیم. اما هنر و معرفت در این است که بانگ‌درشناس باشی؛ بتوانی تشخیص دهی که این صدایی که به گوشت می‌رسد، حکایت از باز شدن دری به سوی سعادت می‌کند یا بسته شدن دری به سوی شقاوت. آیا چنگ حکمت است که خوش‌آواز شده و دری به روضه جنت می‌گشاید؟ یا بانگ گفتهٔ بد است که دری به سقر وا می‌کند؟

اما مقامی بالاتر نیز هست: «ای خنک او را که وا شد منظرش». خوشا به حال آن کس که نه فقط بانگ در را می‌شنود، بلکه دید باطنی‌اش گشوده شده و خود در را به عیان می‌بیند. چنین کسی دیگر نیازی به تفسیر و تأویل صداها ندارد؛ او حقیقت را بی‌پرده مشاهده می‌کند. این همان گشودگی نظر و بصیرت باطنی است که آدمی را از اتکا به صرف نشانه‌ها بی‌نیازی می‌سازد و او را به حقیقت متصل می‌کند.

مولانا این دید را به چشم پیامبران نسبت می‌دهد که جهان را «جیفه» دیدند و چشم بر ظواهر فریبنده آن بستند. تأکید او بر دید خود داشتن و چشم خود را به دید خسان نسپردن، دقیقاً به همین معناست. انسان نباید مانند کودکی باشد که فریب ظاهر خورده و مغز گردو را به گردکان می‌فروشد، یا مانند نابینایی که عصاکش خود را از خودش کورتر برگزیده است. این بیت دعوت به هوشمندی، تیزبینی و فراتر رفتن از صِرف شنیدن و رسیدن به مرتبهٔ دیدن است؛ دیدنِ حقیقت، ورای صداها و ظواهر.

نکات کلیدی

  • سخنان و گفته‌های آدمیان همچون صدای دری هستند که از عالم غیب می‌آیند.
  • این «بانگ در» گاه گشایندهٔ راه بهشت و گاه رهزن دوزخ است.
  • اکثر ما فقط صدای در را می‌شنویم، اما خنک آن که «منظرش» واشده و خود در را می‌بیند.
  • عقل و دوراندیشی حکم می‌کند که «بانگ‌درشناس» باشیم و حقیقت ورای ظواهر را تشخیص دهیم.
  • خودبینی و اتکا به بصیرت خویش (نه دید خسان) شرط رسیدن به حقیقت است.
  • این بیت دعوت به هوشمندی باطنی است؛ از شنیدن صرف به مرتبهٔ دیدن ارتقا یابیم.

Sources: d6-s77 · 41:44:00 d6-s77 · 43:42:00 d6-s77 · 52:45:00

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.