قرائت دفتر ۶ بخش ۱۰۱ - رجوع کردن به قصهٔ آن پای‌مرد و آن غریب وام‌دار و بازگشتن ایشان از سر گور خواجه و خواب دیدن پای‌مرد خواجه را الی آخره بیت ۳۵۲۹

M6:3529 — روز کشتن روز پنهان کردنست / تخم در خاکی پریشان کردنست

روز کشتن روز پنهان کردنستتخم در خاکی پریشان کردنست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3529

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: روزِ کِشتن (بذر) در واقع روز پنهان‌کردن آن است؛ روز پراکندن تخم در خاکی که (بعدها آن را می‌پوشاند). معنا: مولانا می‌گوید عمل کاشتن، یعنی بذل و بخشش و تلاش در این جهان، به معنای پنهان کردن سرمایه‌ای است که در آینده به بار خواهد نشست و آشکار خواهد شد.

شرح

این بیت از آن جمله‌یابی‌هاست که مولانا حکمت الهی را در قالب استعاره‌های روزمره زندگی تصویر می‌کند. می‌بینید، در ظاهر، «کِشتن» عملی است برای رویش، برای ظاهر شدنِ گیاهی از دل خاک. اما مولانا با تیزبینی خاص خود، به جنبه‌ی پنهانِ این عمل اشاره می‌کند: «روز کشتن، روز پنهان کردن است». شما بذری را در خاک می‌اندازید، اما در واقع آن را پنهان می‌کنید. این تخم، این دانه‌ی کوچک، باید از دیده‌ها نهان شود، باید در عمق خاک پراکنده گردد تا بتواند حیات یابد و سر برآورد.

این یک تمثیل بنیادین برای حقیقت این جهان و رابطه‌اش با جهان دیگر است. این دنیا، به تعبیر پیامبر اکرم (ص)، «مزرعه‌ی آخرت» است. آنچه ما اینجا می‌کاریم، بذرهایی است که در خاک غفلت و حجاب این دنیا پنهان می‌شوند. ما امروز «تخم در خاکی پریشان می‌کنیم»، یعنی عمل می‌کنیم، زحمت می‌کشیم، تلاش می‌کنیم، گاهی هم می‌بخشیم و فداکاری می‌کنیم؛ اما نتایج این اعمال را فوراً و آشکارا نمی‌بینیم. این اعمال، مانند تخم پنهان، در دل زمان و غیب مدفون می‌شوند تا در زمان درو، یعنی در جهان دیگر، به بار بنشینند و آشکار گردند. آن روز، «روز پاداش آمد و پیدا شدن» است.

این نگاه، با منطق غفلت که مولانا بارها بر آن تاکید دارد، پیوند ناگسستنی دارد. ما در غفلتی هستیم که نظام این عالم بر آن بنا شده است. اگر انسان‌ها نتایج اعمالشان را لحظه به لحظه و آشکارا می‌دیدند، هرگز زندگی به این شکل کنونی برپا نمی‌ماند. همین پنهان‌بودنِ نتیجه، همین فاصله‌ی میان کشت و درو، است که باعث می‌شود ما با حرص و حسد، با امید و ترس، به زندگی ادامه دهیم و به تعبیر مولانا، «دیگ محنت نیم‌خام نماند». اگر پرده غفلت بدرد، نظام دنیا از هم می‌پاشد.

بنابراین، اعمال ما در این دنیا، چه نیک و چه بد، همگی بذرهایی هستند که کاشته می‌شوند. آنها محو نمی‌شوند، از بین نمی‌روند، بلکه پنهان می‌مانند. آن چیزی که ما می‌بخشیم و از دست می‌دهیم، در حقیقت از دست نمی‌رود؛ بلکه باقی می‌ماند و در جایی دیگر، در زمانی دیگر، به شکل پاداش یا کیفر، نمایان خواهد شد. از این رو، مولانا به ما یادآور می‌شود که هرچه «دادیم، دیدیم این زمان». یعنی هر آنچه که در این دنیا به ظاهر از دست می‌دهیم، در واقع آن را برای جهان دیگر ذخیره می‌کنیم. بخل از آنجاست که ما بقا را فنا می‌پنداریم، و سخاوت از آنجاست که فنا را بقا می‌بینیم. این بیت، دعوت‌نامه‌ای است به نگاهی عمیق‌تر به چرخه حیات و مرگ، به عمل و پاداش، و به ارتباط پنهان این جهان با آن جهان.

نکات کلیدی

  • اعمال ما در این دنیا، بذرهایی هستند که برای جهان دیگر کاشته می‌شوند.
  • کشتن، یعنی بخشش و تلاش، در واقع پنهان کردن سرمایه‌ای است برای آینده.
  • این جهان مزرعه آخرت است: امروز می‌کاریم، فردا درو می‌کنیم.
  • غفلت ما از نتایج اعمال، ستون برپایی نظام این دنیاست.
  • آنچه در این دنیا به ظاهر از دست می‌دهیم، در واقع باقی می‌ماند و در جهان دیگر آشکار می‌شود.
  • بخل از فنا دیدن بقا، و سخاوت از بقا دیدن فنا برمی‌خیزد.

Sources: d6-s78 · 29:21:00 d6-s78 · 33:48:00 d6-s78 · 46:00:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.