قرائت دفتر ۶ بخش ۱۰۲ - گفتن خواجه در خواب به آن پای‌مرد وجوه وام آن دوست را کی آمده بود و نشان دادن جای دفن آن سیم و پیغام کردن به وارثان کی البته آن را بسیار نبینند وهیچ باز نگیرند و اگر چه او هیچ از آن قبول نکند یا بعضی را قبول نکند هم آنجا بگذارند تا هر آنک خواهد برگیرد کی من با خدا نذرها کردم کی از آن سیم به من و به متعلقان من حبه‌ای باز نگردد الی آخره بیت ۳۵۷۸

M6:3578 — درج در خوفی هزاران آمنی / در سواد چشم چندان روشنی

درج در خوفی هزاران آمنیدر سواد چشم چندان روشنی
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3578

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در دل هزاران ترس، هزاران ایمنی نهفته است؛ و در سیاهی مردمک چشم، این همه روشنایی (نهان است). معنا: این بیت بیانگر آن است که اضداد در یکدیگر پنهان‌اند و از دل هر نقیصه‌ای، کمال آن سر برمی‌آورد. همان‌گونه که ترس حاوی ایمنی و تاریکی چشم سرچشمه نور است، این جهان بر این تناقضات و تضادها استوار است.

شرح

ما در این بیت، مولانا را می‌بینیم که بار دیگر بر یکی از اساسی‌ترین مبانی اندیشهٔ خود و مثنوی، یعنی اصل «اضداد» یا «تزاحم» تأکید می‌کند. این قصهٔ اضداد در مثنوی قصهٔ درازدامنی‌ست و من فراوان درباره‌اش سخن گفته‌ام. فلاسفه نیز به این نکته واقف بودند؛ می‌گفتند: «لولا التضاد ما صح دوام الفیض عن المبدأ الجواد» – یعنی اگر تضاد و تزاحم نبود، فیض الهی امکان جریان پیدا نمی‌کرد. همان‌طور که در ترمودینامیک، کار تنها وقتی انجام می‌شود که اختلاف پتانسیلی میان گرم و سرد وجود داشته باشد، در جهان نیز این تضادها و رقابت‌ها هستند که موجب حرکت و کار می‌شوند.

قرآن کریم نیز به این تضادها توجه دارد، آنجا که می‌فرماید: «یخرج الحی من المیت و یخرج المیت من الحی» و «یولج اللیل فی النهار و یولج النهار فی اللیل»؛ شب را در روز و روز را در شب فرو می‌برد، و از مرده زنده و از زنده مرده بیرون می‌آورد. مولانا خود در ابتدای دفتر ششم مثنوی می‌گوید: «این جهان زین جنگ قائم می‌بود». اما تفاوت این است که این تضادها و ترکیبات از اضداد، مخصوص جهان طبیعت است. «آن جهان ماورای طبیعت جز باقی و آباد نیست، زان که ترکیب وی از ازداد نیست.»

این بیت نمونه‌ای روشن از این اصل را به دست می‌دهد: «درج در خوفی هزاران آمنی / در سواد چشم چندان روشنی». می‌فرماید که در دل هر ترسی، هزاران ایمنی نهفته است. این همان معنایی‌ست که مولانا در جایی دیگر بیان می‌کند که: «لا تخف زان چون که خوفت داد حق / نان فرستد چون فرستادت طبق». یعنی اگر خوفی به سراغ تو آمد، بدان که ندای «لا تخف» به دنبال آن است؛ خداوند هیچ‌گاه ترسی را نمی‌افکند مگر آنکه نوید ایمنی نیز همراه آن باشد. القای ترس، عین القای بی‌ترسی است. این خود یک تجلی از همان وحدت اضداد است.

همین‌طور، «در سواد چشم چندان روشنی»؛ یعنی در سیاهی مردمک چشم، این همه روشنایی نهفته است. بر اساس فهم گذشتگان، نور از چشم بیرون می‌آمد و این سیاهیِ چشم منبع این نور بود. بنابراین، از دل تاریکی، نور می‌جهد. این نیز تضادی‌ست که در آن، کمال از دل نقیصه برمی‌آید. این نه فقط یک مثال فیزیکی، که یک اصل وجودی و معرفتی است؛ بسیاری از حقایق عالم و از گنج‌های معنوی در پوششی از ظواهرِ نازیبا یا ترسناک پنهان‌اند.

بلافاصله پس از این بیت، مولانا همین معنا را با مثال‌های دیگری ادامه می‌دهد، آنجا که می‌گوید: «اندرون گاو تن شهزاده‌ای / گنج در ویرانه‌ای بنهاده‌ای». روح ما، که خود شاهزاده‌ای‌ست از جنس عقل کل و فائض از سلطان اعظم، در این «گاو تن» و «ویرانه» جسم نهان شده است. این تجلی «غیرت الهی» است که گنج‌های نفیس را در پوششی نامناسب پنهان می‌کند «تا خری پیری گریزد زان نفیس / گاو بیند شاه نی، یعنی بلیس». ابلیس است که جز «گاو تن» و «آب و گل» را نمی‌بیند و شاهزادهٔ درونی را که شایستهٔ سجده است، درک نمی‌کند. بنابراین، این بیت تنها یک تصویر ساده نیست، بلکه اشاره‌ای عمیق به نحوهٔ کار عالم و چگونگی پنهان شدن حقایق در میان اضداد و ظواهر است.

نکات کلیدی

  • جهان بر مبنای تزاحم و تضاد بنا شده است؛ هر نقصی حاوی کمال خود است.
  • هرگاه خوفی از جانب حق به انسان می‌رسد، نوید ایمنی («لا تخف») نیز در آن نهفته است.
  • همان‌طور که از سیاهی مردمک چشم نور می‌جهد، کمال از دل نقیصه برمی‌آید.
  • گنج‌ها و شاهزادگان معنوی در ویرانه‌ها و جسم‌های خاکی نهان شده‌اند؛ این تجلی غیرت الهی است.
  • این تضادها موتور محرکه عالم‌اند؛ بی‌وجود تضاد، فیض الهی امکان جریان نمی‌یافت.

Sources: d6-s78 · 01:07:12 d6-s78 · 01:02:16 d6-s78 · 01:09:36

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.