قرائت دفتر ۶ بخش ۱۰۳ - حکایت آن پادشاه و وصیت کردن او سه پسر خویش را کی درین سفر در ممالک من فلان جا چنین ترتیب نهید و فلان جا چنین نواب نصب کنید اما الله الله به فلان قلعه مروید و گرد آن مگردید بیت ۳۵۸۴

M6:3584 — از ره پنهان ز عینین پسر / می‌کشید آبی نخیل آن پدر

از ره پنهان ز عینین پسرمی‌کشید آبی نخیل آن پدر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3584

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: از راهی پنهان، از دو چشم پسرش، آن پدر (که همچون نخلی بود) آب می‌نوشید (و تغذیه می‌شد). معنا: این بیت بیان می‌کند که چگونه یک پدر به شکلی غیرمادی، صرفاً از طریق مشاهدهٔ پسرش و ارتباط چشمی با او، نیروی حیاتی و تغذیه روحی کسب می‌کرد.

شرح

مولانا در این بیت، تصویری ژرف از تغذیهٔ غیرمادی و روحانی به ما عرضه می‌کند. او پدر را به نخلی بلندقامت و پربار تشبیه می‌کند که میوه‌های شیرین رطب می‌دهد. اما سؤال اینجاست: این نخل از کجا تغذیه می‌کند؟ از خاک؟ از آب‌های زیرین؟ نه، پاسخ مولانا خیره‌کننده است: «از ره پنهان ز عینین پسر، می‌کشید آبی نخیل آن پدر.»

این نخل (پدر) از دو چشم پسرش آب می‌نوشید، یعنی همین که نگاه پدر به پسر و نگاه پسر به پدر می‌افتاد، این تبادل نگاه، برای پدر غذا می‌شد و او را بارور می‌ساخت. این تنها یک وصف شاعرانه از شادی پدری نیست؛ هرچند که بی‌شک دیدن فرزند برومند یکی از نادرترین شادی‌های این عالم است و غذای روحی عظیمی به آدمی می‌بخشد. اما مولانا به نکته‌ای عمیق‌تر اشاره می‌کند.

من می‌خواهم تأکید کنم که این تعبیر، ورای عواطف سادهٔ انسانی است. مولانا در اینجا به ما یادآور می‌شود که تغذیه همواره شکلی مادی، ملموس و ظاهری ندارد. قرار نیست هر گاه سخن از «غذا» و «تغذیه» به میان می‌آید، ما به دنبال لقمه‌های حجیم و محسوس باشیم. گاهی اوقات، یک «دیدن» یا یک «نگاه»، خودِ غذاست و مایهٔ بقا و باروری می‌شود.

این مفهوم در جای دیگری از مثنوی با وضوح بیشتری تبیین شده است. مولانا در دفتر سوم، دربارهٔ تغذیهٔ فرشتگان و ابدال حق می‌گوید:

قوت جبریل از مطبخ نبود بود از دیدار خلاق ودود

جبرییل، آن فرشتهٔ پرقوت که در قرآن و روایات از قدرت عظیم او سخن رفته، آیا از طعام و طبق تغذیه می‌کرد؟ نه، «بود از دیدار خلاق ودود.» صرف یک «رؤیت» و «دیدار» خداوند برای او قوت و توان می‌آورد. ابدال حق نیز «هم ز حق دان، نه ز طعام و ز طبق» تغذیه می‌کنند. بنابراین، آنچه در این بیت دربارهٔ پدر و پسر می‌بینیم، مصداقی انسانی از یک قانون عام‌تر در جهان‌بینی مولاناست: تغذیه می‌تواند کاملاً غیرمادی، از جنس دیدار، ادراک و ارتباط روحی باشد. این همان معنای عمیق‌تری است که مولانا می‌خواهد از این حکایت برای ما بگشاید.

نکات کلیدی

  • تغذیه همیشه شکل مادی و ملموس ندارد؛ گاهی یک دیدن یا نگاه خودِ غذاست.
  • پدر به نخلی تشبیه شده که از طریق ارتباط چشمی با پسرش بارور و سیراب می‌شود.
  • این حکایت، مصداقی انسانی از یک قانون عام‌تر در جهان‌بینی مولاناست: تغذیهٔ غیرمادی.
  • مفهوم گستردهٔ «قوت» در مثنوی که شامل دیدار الهی برای فرشتگان و ابدال حق نیز می‌شود.
  • ارزش ارتباطات عمیق روحی و عاطفی به عنوان منبع حیاتی.

Sources: d6-s79 · 18:55:25 d6-s79 · 19:45:15

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.