قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۰۵ - روان شدن شه‌زادگان در ممالک پدر بعد از وداع کردن ایشان شاه را و اعادت کردن شاه وقت وداع وصیت را الی آخره› بیت ۳۶۵۲

M6:3652 — گر نمی‌گفت این سخن را آن پدر / ور نمی‌فرمود زان قلعه حذر

گر نمی‌گفت این سخن را آن پدرور نمی‌فرمود زان قلعه حذر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3652

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر آن پدر این سخن را نمی‌گفت، و از آن قلعه پرهیز نمی‌داد... معنا: این بیت بیانگر این حقیقت روان‌شناختی است که منع یا نهی یک چیز، به جای آنکه انسان را از آن بازدارد، می‌تواند تمایل و اشتیاق او را به سوی آن افزایش دهد.

شرح

این داستان تمثیلی، که از دلِ «ملک و فرزندان» برآمده، در حقیقت تبیینی است از یک حقیقت روان‌شناختی عمیق در نهاد آدمی. مولانا در این بیت و ابیات پس از آن، به یک نکته کلیدی اشاره می‌کند: اگر آن پدر، یا به تعبیری، آن اقتدار، آن هشدار را نمی‌داد و فرزندان را از نزدیکی به قلعه‌ای مشخص منع نمی‌کرد، اصلاً تمایلی به آن سو برنمی‌خاست. قلعه‌ای که پیش از منع، «معروف» نبود، «محجوب» بود، و «از قلاع و از مناهج دور بود»، با یک کلمه منع، ناگهان مرکز توجه و اشتیاق می‌شود. این قلعه، که «قلعه هوش‌ربا» و پر از «صورت و صورتگری» توصیف شده، نمادی است از هرآنچه که ذهن و جان انسان را با ظواهر و نمودها مشغول می‌کند. نکته اینجا نیست که قلعه ذاتاً بد است، بلکه در این است که منع آن را به شیء وسوسه‌انگیز تبدیل می‌کند. این همان حقیقتی است که در ضرب‌المثل عربی هم بازتاب یافته: «الانسان حریص ما منع»؛ یعنی آدمی حریصِ هر آن چیزی است که از آن منع می‌شود. مولانا با این بینشِ نافذِ روان‌کاوانه، نشان می‌دهد که بخشی از کشش ما به سوی پدیده‌ها، نه از ماهیت خود پدیده، بلکه از ممنوعیت آن برمی‌خیزد. این «آتش هوس» که با منع شعله‌ور می‌شود، بیانگر گرایش طبیعی اما گاه مخرب نفس انسانی است. البته، مولانا در ادامه داستان، چنانکه خواهیم دید، به استثنائاتی نیز اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که این قاعده مطلق نیست؛ اما برای عموم مردمان، این تمایل به ممنوعه، یک اصل مسلم است. این، یک درسِ مهمِ خودشناسی است که پیش از هر تربیت و اصلاحی باید به آن واقف بود.

نکات کلیدی

  • منع، میل را شعله‌ور می‌کند: نهی یک چیز می‌تواند به جای کاستن، میل و حرص را به آن بیشتر کند.
  • قلعه ممنوعه و صورتگری: آنچه ممنوع می‌شود، غالباً پر از فریبندگی‌های ظاهری است که ذهن را به خود مشغول می‌دارد.
  • حقیقت روان‌شناختی «الانسان حریص ما منع»: مولانا به یک اصل روان‌شناختی عمیق در طبیعت انسان اشاره می‌کند.
  • تشدید هوس با منع: هرآنچه پیشتر بی‌نام و نشان بود، با منع به مرکز توجه و آرزو بدل می‌شود.
  • خودشناسی از طریق کشف میل‌ها: فهم این پدیده، گامی مهم در شناخت مکانیزم‌های درونی نفس است.

Sources: d6-s81 · 06:03:00 d6-s81 · 07:21:00 d6-s81 · 08:26:00

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.