قرائت دفتر ۶ بخش ۱۰۹ - حکایت آن دو برادر یکی کوسه و یکی امرد در عزب خانه‌ای خفتند شبی اتفاقا امرد خشت‌ها بر مقعد خود انبار کرد عاقبت دباب دب آورد و آن خشت‌ها را به حیله و نرمی از پس او برداشت کودک بیدار شد به جنگ کی این خشت‌ها کو کجا بردی و چرا بردی او گفت تو این خشت‌ها را چرا نهادی الی آخره بیت ۳۸۵۴

M6:3854 — خانقاهی که بود بهتر مکان / من ندیدم یک دمی در وی امان

خانقاهی که بود بهتر مکانمن ندیدم یک دمی در وی امان
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3854

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خانقاهی که می‌پنداشتم بهترین جاست، / حتی یک لحظه هم در آنجا امانی ندیدم. معنا: این بیت از زبان جوانی می‌گوید که حتی در خانقاه، جایی که گمان می‌رفت امن و معنوی باشد، مورد تعرض قرار گرفته و هیچ امانی نداشته است.

شرح

من این بیت را همیشه از نقدهای جسورانه و صریح مولانا به ساختارها و نهادهای اجتماعی زمان خودش می‌دانم. اینجا از زبان جوانی بی‌خانمان سخن می‌گوید که در جستجوی امان و پناهگاهی بوده است. خانقاه‌ها، با آنکه از بیرون محل تجمع عابدان و زاهدان به شمار می‌رفتند و «بهتر مکان» دانسته می‌شدند، اما واقعیت‌شان غالباً با این تصویر فاصله داشت. مولانا بی‌پروا پرده از این حقیقت برمی‌دارد که حتی در چنین جایی، فرد آسیب‌پذیر در امان نبوده است. مولانا به وضوح اشاره می‌کند که خانقاه‌ها به نوعی «عزب‌خانه» تبدیل شده بودند؛ مکانی که صوفیان، برخلاف سنت پیامبر، غالباً ازدواج نمی‌کردند و در نتیجه، فضایی مستعد انحرافات اخلاقی و تعرض به جوانان فراهم می‌شد. این نه تنها یک تصویر تلخ اجتماعی است، بلکه نقدی عمیق بر ریاکاری و فاصله گرفتن از اصول معنوی اصیل در پوشش دین است. مولانا این نقد را در داستان‌ها و حکایاتش می‌گنجاند تا با زبانی غیرمستقیم اما کوبنده، خواننده را به تأمل در حقیقت امور و نه ظاهرشان فراخواند. وقتی وضع "بهتر مکان" چنین است، او به طعنه می‌پرسد که "بازار عام چون بود؟" این همان نگاه نافذ مولاناست که لایه‌های پنهان اجتماع را روشن می‌کند و نشان می‌دهد چگونه پوستهٔ ظاهر، حقیقت زشت درون را می‌پوشاند.

نکات کلیدی

  • مولانا منتقد صریح ریاکاری در نهادهای مذهبی است.
  • خانقاه‌ها در زمان مولانا گاه به 'عزب‌خانه' تبدیل می‌شدند و کانون انحرافات اخلاقی بودند.
  • اهمیت نقد اجتماعی در کلام مولانا، فراتر از ظاهر داستانی آن است.
  • مولانا به حقیقت درونی مکان‌ها، نه فقط به ظاهر آن‌ها، اهمیت می‌دهد.

Sources: d6-s86 · 01:00:31

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.