قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۰۹ - حکایت آن دو برادر یکی کوسه و یکی امرد در عزب خانه‌ای خفتند شبی اتفاقا امرد خشت‌ها بر مقعد خود انبار کرد عاقبت دباب دب آورد و آن خشت‌ها را به حیله و نرمی از پس او برداشت کودک بیدار شد به جنگ کی این خشت‌ها کو کجا بردی و چرا بردی او گفت تو این خشت‌ها را چرا نهادی الی آخره› بیت ۳۸۶۹

M6:3869 — خشت اگر پرست بنهادهٔ توست / آن دو سه مو از عطای آن سوست

خشت اگر پرست بنهادهٔ توستآن دو سه مو از عطای آن سوست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3869

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر حصار خشت‌هایت را تو برپا کرده‌ای، بدان که آن دو سه تار مو از عطای آن سوی دیگر است. معنا: این بیت بیان می‌کند که تکیه بر دستاوردها و تلاش‌های خودمان (مانند چیدن خشت‌ها) ما را آسیب‌پذیر می‌کند، در حالی که کوچک‌ترین نشانه‌ای از عنایت الهی (چون چند تار مو) مصونیتی واقعی و پایدار به همراه دارد.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از بنیادی‌ترین تمایزات در سلوک معنوی اشاره می‌کند: تمایز میان کوشش‌های بشری که بر خود متکی است و عنایت الهی که از ساحت قدس می‌رسد. این کلام، در متن حکایت «امرد و کوسه» می‌آید که مولانا از زبان امردِ آزرده‌خاطر، اما با نگاهی عمیق‌تر، آن را بیان می‌کند.

من می‌گویم که «خشت اگر پر است بنهادهٔ توست». این خشت‌ها، نماد کوشش‌های ما هستند؛ نمازهای پرشمار، روزه‌های طولانی، عبادت‌ها و ریاضت‌هایی که به دست خودمان برپا کرده‌ایم. ما این حصار طاعت را می‌چینیم و گمان می‌کنیم که خود را مصون ساخته‌ایم. اما مولانا بی‌درنگ گوشزد می‌کند که آنچه تو بنا نهاده‌ای، به دلیل منبعث بودن از «تو»، اساساً آسیب‌پذیر است. شیطان، به فرمودهٔ خود مولانا، «خشت طاعت برکند»، یعنی می‌تواند این حصار خودساخته را فروریخته و به ما هجوم آورد. تکیه بر طاعت و عمل خویشتن، همان «طاعت‌پرستی» است که در معرض آفت و فساد قرار دارد.

در مقابل، «آن دو سه مو از عطای آن سوست». آن دو سه تار مو که در حکایت، کوسه‌ای را از آزار در امان می‌دارد، تمثیلی است از عنایت و موهبت الهی. این «عطای آن سو» است؛ چیزی که ما آن را نساخته‌ایم، به دست نیاورده‌ایم، بلکه به ما بخشیده شده است. این موهبت، به خلاف خشت‌های ما، «امان‌نامهٔ صلهٔ شاهنشهی» است. به تعبیر مولانا، هر یک از این موها به مثابه کوهی بلند است که حصاری ابدی و لایزال برای شخص می‌سازد. این مصونیت، بر پایهٔ قدرت مطلق «شاهنشه» استوار است، نه ضعف و شکنندگی ارادهٔ بشری.

تمثیل «صد قفل در برابر مهر شهنه» در ادامه، این نکته را روشن‌تر می‌سازد. تو ممکن است بر در دکانت صد قفل بزنی، اما دزد خیره‌سر می‌تواند همه را بشکند. اما کافی است یک شهنه، یک مهر کوچک بر آن در بنشاند، مهری که حتی از موم ساخته شده، اما نشان حاکمیت دارد. آنگاه «پهلوانان را از آن دل بشکهد»، یعنی پهلوانان و دزدان از شکستن آن بیمناک می‌شوند. این مهر، حتی اگر از موم باشد، حرمت و اعتبار خود را از قدرت شهنه می‌گیرد، نه از جنس خودش. عنایت الهی نیز چنین است؛ قدرتش از قدرت مطلق «آن سو» می‌آید، نه از کمی و کیفی‌اش در این جهان.

این بینش با تعالیم قرآنی نیز همخوانی دارد. قرآن می‌فرماید که شیطان به بندگان «مخلص» راهی ندارد: «إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ». اخلاص، به معنای پاک شدن از هر گونه شائبهٔ خود، پاداش یا نفع شخصی در عبادت و عمل، نه یک کوشش صرفاً بشری، بلکه حالتی است که از عنایت الهی بر می‌آید و خود موهبتی است که از «آن سو» می‌رسد. کسی که «خالصاً» برای خدا کار می‌کند، از خود چیزی باقی نمی‌گذارد، و همین بی‌خودی او را در حصار امن الهی قرار می‌دهد. مولانا در این بیت عملاً به ما یادآور می‌شود که در مسیر سلوک، تکیه بر فضل الهی، ایمن‌تر و اصیل‌تر از تکیه بر فعل خویشتن است.

نکات کلیدی

  • تلاش‌های بشری، هرچند بسیار، در برابر وسوسهٔ شیطان آسیب‌پذیرند.
  • مصونیت حقیقی نه با کوشش خود، که از رهگذر عنایت الهی حاصل می‌شود.
  • عنایت الهی همچون مهر حاکم است که پهلوانان را هم می‌ترساند، در مقابل قفل‌های بسیار که شکسته می‌شوند.
  • خشت‌ها را تو می‌چینی، اما موی رسته عطای «آن سو» است؛ آنچه از خودت نیست، تو را می‌رهاند.
  • اخلاص حقیقی، که قرآن آن را موجب مصونیت از شیطان می‌داند، خود موهبتی الهی و حالتی از بی‌خودی است.

Sources: d6-s86 · 01:04:30 d6-s86 · 01:06:38 d6-s86 · 01:08:22

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.