قرائت دفتر ۶ بخش ۱۰۹ - حکایت آن دو برادر یکی کوسه و یکی امرد در عزب خانه‌ای خفتند شبی اتفاقا امرد خشت‌ها بر مقعد خود انبار کرد عاقبت دباب دب آورد و آن خشت‌ها را به حیله و نرمی از پس او برداشت کودک بیدار شد به جنگ کی این خشت‌ها کو کجا بردی و چرا بردی او گفت تو این خشت‌ها را چرا نهادی الی آخره بیت ۳۸۷۵

M6:3875 — رو دو تا مو زان کرم با دست آر / وانگهان آمن بخسپ و غم مدار

رو دو تا مو زان کرم با دست آروانگهان آمن بخسپ و غم مدار
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3875

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای نیکوسرشت، حتی اندکی از آن کرم الهی را به دست آور، آن‌گاه آسوده بخواب و هیچ غمی به دل راه مده.

معنا: این بیت به ما می‌آموزد که اگرچه دنیا پر از خطر است و آرامش مطلق در آن دشوار، اما با دست یافتن به ذره‌ای از لطف و کرم الهی می‌توانیم به آرامشی عمیق دست یابیم که ما را از دغدغه‌ها رها سازد.

شرح

مولانا در این بیت به نکته‌ای حیاتی دربارهٔ امکان دستیابی به آرامش و امنیت در جهانی پرآشوب اشاره می‌کند. پیش از این بیت، مولوی در بیتی دیگر می‌گوید: «خشت را مگذار ای نیکوسرش / لیک هم آمن مخسب از دیو زشت». یعنی از تمهیدات و محافظت‌ها دست مکش، اما حتی با وجود این حفاظت‌ها نیز از دیو زشت (که مظهر فساد و خطر است) ایمن مخواب. اینجاست که بیت مورد بحث ما می‌آید و راهی برای این ایمنی ظاهراً دست‌نیافتنی نشان می‌دهد.

مولانا می‌گوید: «رو دو تا مو زان کرم با دست آر». «دو تا مو» در اینجا کنایه از اندک، ناچیز و بسیار کوچک است؛ یعنی حتی ذره‌ای، حتی به‌اندازهٔ دو تار مو، از آن کرم و عنایت الهی را به دست آور. این کرم الهی همان امان‌نامهٔ غیبی است که انسان را از گزندها مصون می‌دارد، چنان‌که قرآن می‌گوید بندگان مخلَص از وسوسه‌های شیطان در امان‌اند. این کسب کرم، به معنای اخلاص و از خود گذشتگی است، یعنی چنان به خداوند خالص شوی که هیچ از خودت باقی نماند.

پس از آن، نتیجه را بیان می‌کند: «و آن گهان آمن بخسپ و غم مدار». یعنی آن‌گاه می‌توانی با خیال آسوده بخوابی و هیچ غمی نداشته باشی. اما من خود در تفسیر این بیت می‌پرسم: واقعیت این است که چه کسی در این دنیا می‌تواند چنین ایمن بخسبد و غم نداشته باشد؟ ما در این جهان همواره در معرض فسادیم، همواره باید مراقب باشیم. هیچ‌کس نمی‌تواند سلامت خود را تا آخر عمر تضمین کند، زیرا همیشه در معرض میکروب، ویروس یا هر خللی هستیم. این جهان، به هیچ‌وجه جای ایمنی نیست. نیکوکاران هم نباید خود را ایمن بدانند و باید دائماً از خداوند طلب ایمنی و عنایت کنند و خود را در پناه حفظ او قرار دهند.

این نكتهٔ مهم را نباید از نظر دور داشت که مولوی با این سخن، دعوت به غفلت و بی‌خیالی نمی‌کند. بلکه او به یک مرتبهٔ والاتر از آرامش اشاره دارد؛ آرامشی که محصول بی‌نیازی از توجه به عوامل بیرونی نیست، بلکه ثمرهٔ اتکای بی‌واسطه به عنایت الهی است. این «آمن خفتن» و «غم نداشتن»، از جنس آن سکون و اطمینانی است که از علم بیدارکننده حاصل می‌شود، نه از علم اسباب‌بازی و گره‌های بی‌حاصل. عالم واقعی می‌داند کی بخوابد و کی بیدار باشد، و رخنه‌های شیطان را می‌شناسد. این آرامش، از آن دست است که مولانا در جای دیگر می‌گوید: «نوم عالم از عبادت به بود»، اما با قید «آن چنان علمی که مستنبه بود»؛ یعنی علمی که بیداری و آگاهی حقیقی می‌آورد، نه غفلت. بنابراین، وعدهٔ امنیت و بی‌غمی در این بیت، نه یک آسودگی سطحی و ظاهری، بلکه آرامشی عمیق و پایدار است که تنها در سایهٔ پیوند ناگسستنی با کرم بی‌انتهای الهی حاصل می‌شود، پیوندی که مستلزم هوشیاری مداوم و پناه جستن دائمی به حق است.

نکات کلیدی

  • آرامش حقیقی و امنیت مطلق در گرو کسب کرم الهی است، حتی اگر اندک باشد.
  • تهدیدها و فساد در دنیا هرگز از بین نمی‌روند و هوشیاری دائمی در برابر آنها ضروری است.
  • وعدهٔ «آمن بخسپ و غم مدار» مولوی به معنای بی‌خبری و غفلت نیست، بلکه به معنای اتکای عمیق و پایدار به لطف الهی است.
  • ایمنی واقعی از جنس مصونیت اخلاص‌مندان است، نه بی‌نیازی از حفاظ‌ها یا نادیده‌گرفتن خطرات.
  • این بیت بر تفاوتی ظریف بین تلاش‌های بشری برای امنیت (خشت نهادن) و پناه جستن به عنایت ربانی تأکید می‌کند؛ دومی موجب آرامشی فراتر می‌شود.
  • غم‌زدایی و آرامش خاطری که مولوی وعده می‌دهد، از علمی بیدارکننده سرچشمه می‌گیرد که انسان را نسبت به حقیقت وجود و نقش کرم الهی آگاه می‌سازد.

Sources: d6-s86 · 01:09:05 d6-s86 · 01:11:00 d6-s86 · 01:11:48

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.