قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۰۹ - حکایت آن دو برادر یکی کوسه و یکی امرد در عزب خانه‌ای خفتند شبی اتفاقا امرد خشت‌ها بر مقعد خود انبار کرد عاقبت دباب دب آورد و آن خشت‌ها را به حیله و نرمی از پس او برداشت کودک بیدار شد به جنگ کی این خشت‌ها کو کجا بردی و چرا بردی او گفت تو این خشت‌ها را چرا نهادی الی آخره› بیت ۳۸۷۸

M6:3878 — اعجمی زد دست و پا و غرق شد / می‌رود سباح ساکن چون عمد

اعجمی زد دست و پا و غرق شدمی‌رود سباح ساکن چون عمد
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3878

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اعجمی دست و پا زد و غرق شد؛ اما شناگر چیره و آرام، همانند ستونی استوار، در آب پیش می‌رود. معنا: این بیت تفاوت میان تلاش بی‌ثمر و جاهلانه را با حرکت آرام و استوارِ کسی که بر کاری مسلط است، نشان می‌دهد.

شرح

این بیت، به شیوه‌ای دراماتیک و با تصویری ملموس از دو گونه کنش در برابر دریای مواج هستی، ما را به عمق معرفت می‌برد. مولانا در اینجاست که پرده از تمایز میان تلاش کورکورانه و حرکت آگاهانه برمی‌دارد.

«اعجمی»، آن بی‌دان و ناآشنا، کسی است که در دریای معرفت و تجربه، چون شناگری ناشی، صرفاً دست و پا می‌زند. دست و پا زدن او نه از سر مهارت، که از سر جهل و ترس است. نتیجه؟ غرقاب شدن. این همان تلاش‌هایی است که از آن‌ها با عنوان «علم اسباب‌بازی» یاد می‌کنم؛ علمی که گره‌های بی‌حاصل می‌زند و می‌گشاید و در نهایت نه تنها گره‌ای از کار فروبسته انسان باز نمی‌کند، بلکه او را در ظلمات جهل بیشتر فرو می‌برد.

در مقابل او، «سباح ساکن» قرار دارد. شناگری که در آشنایی با آب و رازهای آن، به سکونی درونی رسیده است. حرکت او نه از دست و پا زدنِ اضطراب‌آمیز، که از عُمقِ آرامش و مهارت او برمی‌آید. این سکون و آرامش، نشانهٔ تسلط است، نشانهٔ علم بیدارکننده. او «چون عمد» یعنی مانند ستونی استوار و محکم، بی‌هیچ تلاطم و لرزشی، در آب پیش می‌رود. این تصویر نشانگر آن است که معرفت حقیقی، انسان را به حالتی از «محو» می‌رساند؛ نه آنچنان محوی که در عدم فرو رود، بلکه محوی که از طریق حل شدن در هستی و فنا فی‌الله، به هستی برتری دست می‌یابد. به تعبیر مولانا «محو می‌باید نه نحو اینجا بدان». علم و معرفت حقیقی، شناگری در این دریاست، نه صرفاً نحوه‌شناسی و قواعد سطحی.

این سکون، عین حرکت است؛ حرکتی باطنی، عمیق و پرمایه. شناگر ساکن کسی است که به «علم بیدارکننده» دست یافته است؛ علمی که غفلت نمی‌آورد، بلکه جان را می‌افروزد و بیدار می‌کند. او که از «نوم عالم از عبادت به بود» بهره‌مند است. چنین شناگری، خود جزیره‌ای است در دریای معنوی مثنوی؛ جزیره‌ای که نه تنها خود را از غرقاب می‌رهاند، بلکه مسیر امن را به دیگران نیز نشان می‌دهد.

این بیت، نقدی عمیق بر تلاش‌های بی‌روح و بی‌بصیرت است؛ تلاش‌هایی که در تمام تاریخ، نه تنها گره‌گشا نبوده‌اند، بلکه بر پیچیدگی‌های جهان افزوده‌اند. مولانا به ما می‌آموزد که برای نفوذ در اقیانوس بیکران معرفت، نیازمند مهارت و آرامشی از جنس عشق و شهود هستیم، نه تلاطم بی‌حاصل عقل حسابگر یا حرکات تقلیدی.

نکات کلیدی

  • تلاش کورکورانه و فاقد بصیرت (اعجمی) در دریای معرفت به غرقاب می‌انجامد.
  • مهارت و سکون درونی (سباح ساکن) نتیجهٔ علم بیدارکننده و بصیرت است.
  • معرفت حقیقی، نیازمند «محو» شدن در تجربه است، نه صرفاً «نحو» (قواعد) شناسی سطحی.
  • حرکت پایدار و هدفمند، نه از دست و پا زدن، بلکه از تسلط و آرامش درونی ناشی می‌شود.
  • این بیت نقدی بر «علم اسباب‌بازی» و تمجیدی از «علم بیدارکننده» است.

Sources: d6-s86 · 01:11:48 d6-s86 · 01:33:32 d6-s87 · 00:07:46

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.