قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین بیت ۳۸۹۵

M6:3895 — مر سپه را وقت تنگاتنگ جنگ / گفته ما که هین مگردانید رنگ

مر سپه را وقت تنگاتنگ جنگگفته ما که هین مگردانید رنگ
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3895

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ما نبودیم که به سپاهیان خود در گرماگرم نبرد می‌گفتیم که چهره درهم نکشید و رنگ نبازید؟ معنا: این بیت، پرسشِ سرزنش‌آمیز شاهزاده‌ای است که خود را نکوهش می‌کند که چرا او و برادرانش، که در گذشته دیگران را به ثبات و بی‌باکی در جنگ تشویق می‌کردند، اکنون خود در برابر مشکلاتشان رنگ می‌بازند و ناتوان شده‌اند.

شرح

این بیت از داستان سه شاهزاده می‌آید که روزگاری ناصح و حکیم بودند، اما اکنون خود در دام عشق و سودا گرفتار آمده و ناتوان شده‌اند. شاهزادهٔ بزرگتر با لحنی سرزنش‌آمیز و پرسشی از خویشتن، دوران گذشته را به یاد می‌آورد. ما، که در بحبوحهٔ جنگ و آشفتگی، به سپاهیانمان فرمان می‌دادیم که در برابر دشمن، رنگ از رخسارشان نگریزند و زردرو نشوند، بلکه با قاطعیت و صلابت، سرخ‌رو و سرفراز بمانند و مانند سنان به پیش تازند، چرا امروز خود چنین ذلیل و نادان شده‌ایم؟ چرا آن کلید صبر و مقاومت که به دیگران می‌دادیم، اکنون برای خودمان بی‌کاربرد گشته است؟

اینجاست که مولانا از این موقعیت داستانی، گریزی به یک حقیقت بنیادین اخلاقی می‌زند: تفاوت بین «عالم بی‌عمل» و «ناصح غیرمتعظ». کسانی که دانش و نصیحت دارند، اما خود به آن عمل نمی‌کنند، حرفشان بی‌اثر می‌شود و دلشان سیاه می‌گردد. همان‌طور که در قرآن کریم آمده است: «کبر مقتاً عند الله أن تقولوا ما لا تفعلون» (نزد خداوند بسیار ناپسند است که چیزی بگویید که عمل نمی‌کنید). این شاهزادگان، در عمل، نشان می‌دهند که فاصله‌ای میان آنچه به دیگران می‌گفتند و آنچه خود در بحران عمل می‌کنند، وجود دارد. این نه تنها ضعف درونی را آشکار می‌کند، بلکه بر کارآمدی و اعتبار نصایحشان نیز خدشه وارد می‌سازد. مولانا می‌خواهد بگوید که آزمایش واقعی هر دانشی، عمل به آن در لحظهٔ تنگنا و دشواری است، وگرنه آن علم، شاخ بی‌بری است.

نکات کلیدی

  • عمل نکردن به نصایح خویشتن، نشانهٔ ضعف و نفاق است.
  • آزمایش حقیقی حکمت، در زمان تنگنا و بحران آشکار می‌شود.
  • علم بی‌عمل، چون شاخ بی‌بار است که ثمر نمی‌دهد.
  • مولانا به ناصحان بی‌عمل هشداری جدی می‌دهد.
  • شجاعت و صبر حقیقی در دشواری‌ها محک می‌خورد، نه در آسانی.

Sources: d6-s87 · 00:43:08

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.