قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱۵ - حکایت امرء القیس کی پادشاه عرب بود و به صورت عظیم به جمال بود یوسف وقت خود بود و زنان عرب چون زلیخا مردهٔ او و او شاعر طبع قفا نبک من ذکری حبیب و منزل چون همه زنان او را به جان می‌جستند ای عجب غزل او و نالهٔ او بهر چه بود مگر دانست کی این‌ها همه تمثال صورتی‌اند کی بر تخته‌های خاک نقش کرده‌اند عاقبت این امرء القیس را حالی پیدا شد کی نیم‌شب از ملک و فرزند گریخت و خود را در دلقی پنهان کرد و از آن اقلیم به اقلیم دیگر رفت در طلب آن کس کی از اقلیم منزه است یختص برحمته من یشاء الی آخره بیت ۳۹۸۶

M6:3986 — امرء القیس آمدست این‌جا به کد / در شکار عشق و خشتی می‌زند

امرء القیس آمدست این‌جا به کددر شکار عشق و خشتی می‌زند
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:3986

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: امرءالقیس به اینجا با مشقت و رنج آمده است، در پی شکار عشق و مشغول خشت‌زنی است.

معنا: مولانا در این بیت به داستان امرءالقیس، پادشاه گمراه، اشاره می‌کند که پادشاهی را رها کرده و به دنبال عشق الهی، با فروتنی تمام به خشت‌زنی مشغول شده است. این بیت نمادی است از رها کردن مقام دنیوی برای رسیدن به معشوق ازلی.

شرح

مولانا در این داستان از امرءالقیس، شاعر نامدار جاهلی عرب، روایت می‌کند. این بیت در میانه داستانی است که مولانا از او می‌آفریند و می‌گوید که این پادشاه شهره، از ملک و مال و جاه دست کشیده و به تبوک رفته تا در طلب عشق، با فروتنی خشت بزند. باید به صراحت بگویم که این داستان به گونه‌ای که مولانا روایت می‌کند، هیچ سند تاریخی و روایی ندارد. هیچ کتاب تاریخی یا تذکره‌ای یافت نشده که از درویشی یا خداپرستی امرءالقیس سخن بگوید.

من قبلاً هم به این نکته اشاره کرده‌ام که امیرالمؤمنین علی (ع) در نهج‌البلاغه، امرءالقیس را «ملک الضلیل» یا پادشاه گمراه خوانده‌اند و با وجود ستایش از فصاحت او، بر گمراهی‌اش تأکید کرده‌اند. اما این مولویِ ماست که در ذهن پُرتلاطم و شیدایی خود، دست به بازآفرینی تاریخ می‌زند و شخصیت‌ها را آن گونه که مراد اوست، در داستان‌هایش می‌آورد. این احتمال قوی وجود دارد که این حکایت، آمیزه‌ای از چند قصه در ذهن مولانا باشد که در زمان نگارش مثنوی، که به قول خودش «وقت به ضعف می‌رفته»، به این شکل درآمده است.

نکته کلیدی در این داستان‌پردازی مولانا این است که او می‌خواهد قدرت بی‌کران و حیرت‌انگیز عشق را به تصویر بکشد. عشق می‌تواند پادشاهی چون امرءالقیس را از تخت سلطنت فرود آورد و به خشت‌زنی دربیابان‌های تبوک وادارد. این فروتنی و رنج‌کشیدن در مسیر عشق، برای مولانا نقطه کانونی قصه است. در ادامه داستان، حتی پادشاه روم نیز که از این 'ملک خوب‌رو' و 'یوسف وقت' می‌خواهد تا نزد او بماند و سلطنت کند، در مقابل سخنان امرءالقیس درهم می‌شکند. پادشاه روم، با همه فلسفه‌بافی‌هایش (که مولانا کلمه «فلسفه» را در اینجا با تحقیر به کار می‌برد، یعنی «یاوه‌گویی‌های» او) نتوانست امرءالقیس را متقاعد کند. اما همین که امرءالقیس «ناگهان وا کرد از سر روپوش» و «چیزهایی در گوش او گفت از عشق و درد»، پادشاه روم هم «همچو خود در حال سرگردانش کرد» و از تخت و کمر بیزار شد و دوشادوش امرءالقیس به سلوک پرداخت. این اوج تأثیر کلام و حالِ عاشقی است که پادشاهی دیگر را نیز مسخّر می‌کند.

مولانا در پایان این داستان صراحتاً نتیجه‌گیری می‌کند: «عشق یک کُرت نکردست این گنه»؛ یعنی این بار اول نیست که عشق چنین می‌کند. عشق بارها و بارها آدمیان را از قید جاه و مقام رهانیده و به بیابان طلب کشانده است. این تعبیر «این گنه» طنزی ظریف است که کار عشق را با «گناه» مقایسه می‌کند، گناهی که گناه نیست بلکه راه رستگاری و رهایی از قید دنیاست. داستان امرءالقیس، داستانی نمادین از قدرت عشق است که همت‌ها را والا می‌کند و بندگان خدا را از بند هر آنچه غیر اوست آزاد می‌سازد.

نکات کلیدی

  • مولانا به عمد، روایت‌های تاریخی را در خدمت اهداف عرفانی خویش تغییر می‌دهد؛ دقت تاریخی در برابر عمق معنوی در مثنوی اولویت ندارد.
  • عشق دارای قدرتی خارق‌العاده است که می‌تواند پادشاهان را از تخت سلطنت به وادی فروتنی و زحمت بکشاند.
  • رها کردن جاه و مقام دنیوی و مشقت‌کشیدن در راه عشق، نشانه‌ای از همت بلند سالک است.
  • کلام و حال عاشق راستین چنان نافذ است که نه تنها خود را دگرگون می‌سازد، بلکه دل‌های دیگران، حتی پادشاهان، را نیز به شور می‌آورد.
  • فروتنی و بی‌ادعایی در طلب عشق (نماد خشت‌زنی)، راهی است برای رسیدن به معشوق ازلی.

Sources: d6-s89 · 00:20:02 d6-s89 · 00:22:55 d6-s89 · 00:24:57

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.