قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۱۵ - حکایت امرء القیس کی پادشاه عرب بود و به صورت عظیم به جمال بود یوسف وقت خود بود و زنان عرب چون زلیخا مردهٔ او و او شاعر طبع قفا نبک من ذکری حبیب و منزل چون همه زنان او را به جان می‌جستند ای عجب غزل او و نالهٔ او بهر چه بود مگر دانست کی این‌ها همه تمثال صورتی‌اند کی بر تخته‌های خاک نقش کرده‌اند عاقبت این امرء القیس را حالی پیدا شد کی نیم‌شب از ملک و فرزند گریخت و خود را در دلقی پنهان کرد و از آن اقلیم به اقلیم دیگر رفت در طلب آن کس کی از اقلیم منزه است یختص برحمته من یشاء الی آخره› بیت ۴۰۰۰

M6:4000 — صد هزاران سر بپولی آن زمان / عشق خشم آلوده زه کرده کمان

صد هزاران سر بپولی آن زمانعشق خشم آلوده زه کرده کمان
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4000

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن هنگام صدها هزار سر به بهایی ناچیز (یک پول) خریده می‌شوند؛ چرا که عشق خشمگین، کمان خود را به زه کشیده است. معنا: این بیت به بی‌ارزشی جان در برابر عشق اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که عشق، در هیئت یک کمان‌گیر خشمگین، جان‌ها را هدف قرار می‌دهد و بهای ناچیزی برای آن‌ها قائل است.

شرح

من همواره بر این نکته تأکید کرده‌ام که عشق در نگاه مولانا، نه صرفاً یک احساس لطیف و نوازشگر، که قدرتی خشن، بی‌رحم و دگرگون‌ساز است. این بیت (M6:4000) یکی از روشن‌ترین تعابیر مولانا برای نمایش این چهرهٔ قاطع و بی‌پروا از عشق است. وقتی می‌فرماید: «صد هزاران سر بپولی آن زمان»، به صراحت از بی‌ارزش شدن جان و وجود در برابر عظمت عشق سخن می‌گوید. در این معاملهٔ عاشقانه، صدها هزار جان به یک پول خرد، به یک پشیز، خرید و فروش می‌شوند؛ یعنی در قلمرو عشق، جان انسان هیچ بهایی ندارد، هیچ ارزشی در برابر این نیروی بی‌کران ندارد. این، خود را به هیچ انگاشتن است؛ این، فدا کردن «خود»ی است که سال‌ها از آن حراست کرده‌ایم. تصویرسازی نیمهٔ دوم بیت، قاطع‌تر و کوبنده‌تر است: «عشق خشم‌آلوده زه کرده کمان». عشق در هیئت یک کمان‌گیر خشمگین و مهیب ظاهر می‌شود که تیر در کمان نهاده و آمادهٔ رها کردن آن است. این چهرهٔ خشم‌آلود عشق، بی‌تعارف و بی‌پرواست. مولوی بارها این بی‌رحمی و خون‌خواری عشق را به ما گوشزد می‌کند. او در جای دیگری می‌گوید: «عشق از اول چرا خونی بود / تا گریزد هر که بیرونی بود.» یعنی عشق از همان آغاز چهره‌ای خونین و خشن به خود می‌گیرد تا تنها آنان که اهلش نیستند و تاب و توان این مواجهه را ندارند، بگریزند. آنان که از خود بی‌خبر و به خودپرستی گرفتارند، نمی‌توانند با این عشق خونین درآویزند. این خشم عشق، نه خشم انتقامی، بلکه خشمِ تطهیرکننده و تهی‌سازنده است. عشق می‌آید تا "خود" شما را خرد کند، شما را از تمام داشته‌های ظاهری و هویتی‌تان تهی سازد تا آنگاه بتواند از خودِ خویش، از وجود متعالی خویش، شما را پر کند. این لاابالی‌گری و بی‌مبالاتی عشق است؛ یعنی عشق به مقام و منصب و جایگاه ظاهری شما نمی‌نگرد، که شما شیخید یا پادشاه، صاحب جاهید یا گدا. همه در برابر این نیروی مطلق یکسان‌اند. داستان‌هایی که مولانا نقل می‌کند، گواه این سخن است؛ همچون قصهٔ شیخ محمد سررزی در دفتر پنجم مثنوی که با وجود مقام عرفانی، به امر عشق به گدایی کوبه‌کو فرستاده شد تا خودخواهی‌اش در هم شکسته شود. یا حکایت خواجه حسن در تذکرةالاولیاء عطار که به فرمان ابوسعید ابوالخیر، شکمبهٔ کثیف گوسفندان را بر سر نهاد و در بازار گرداند تا خودبینی از او زدوده شود. این‌ها همه نشان از آن دارد که عشق «لاابالی» و بی‌پرواست و برای تزکیهٔ سالک، او را به آزمون‌های دشوار و شکننده می‌افکند. اما این روی دیگر سکه را نیز باید دید که با وجود این خشونت و خون‌ریزی، جان عاشق فدایی این عشق و شمشیر آن است. همچون حافظ که می‌گوید: «زیر شمشیر غمش رقص‌کنان باید رفت / کان که شد کشته او نیک سرانجام افتاد». این نه تسلیم صرف، که پذیرش آگاهانهٔ راهی است که پایانش، وصال و رهایی از قید "خود" است. جان در راه او، بی‌بهاست، چرا که بهای اصلی را در نهایت، از خود او خواهد گرفت.

نکات کلیدی

  • عشق در نگاه مولانا، قدرتی قاطع، خشن و بی‌رحم است، نه صرفاً لطیف.
  • در قلمرو عشق، جان انسان بی‌ارزش می‌شود و به یک پشیز خریده می‌شود؛ نماد فدا کردن "خود".
  • عشق به مانند یک کمان‌گیر خشمگین ظاهر می‌شود که آمادهٔ نابودی "خود" است تا تنها عاشقان واقعی بمانند.
  • خشم عشق، تطهیرکننده و تهی‌سازنده است؛ با شکستن غرور و خودخواهی، سالک را برای پر شدن از وجود متعالی آماده می‌کند.
  • عشق "لاابالی" و بی‌تفاوت به مقام و جایگاه دنیوی است؛ همه را یکسان به آزمون می‌کشد.
  • با وجود خشونت عشق، عاشق با آغوش باز به استقبال شمشیر آن می‌رود، زیرا پایان این راه، وصال و آزادی است.

Sources: d6-s89 · 00:35:18 d6-s89 · 00:39:18 d6-s89 · 00:46:16 d6-s89 · 00:47:11

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.