قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۲۱ - رسیدن آن شخص به مصر و شب بیرون آمدن به کوی از بهر شبکوکی و گدایی و گرفتن عسس او را و مراد او حاصل شدن از عسس بعد از خوردن زخم بسیار و عَسی أَنْ تَکْرَهوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ و قوله تعالی سَیَجْعَلُ اللهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً و قوله علیه‌السلام اشتدّی ازمّة تنفرجی و جمیع القرآن و الکتب المنزلة فی تقریر هذا› بیت ۴۲۶۹

M6:4269 — گفت او از بعد سوگندان پر / که نیم من خانه‌سوز و کیسه‌بر

گفت او از بعد سوگندان پرکه نیم من خانه‌سوز و کیسه‌بر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4269

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او پس از سوگندهای بسیار گفت: «من نه خانه‌سوزم و نه کیسه‌بر.» معنا: مردی که به دزدی متهم شده بود، با سوگندهای پی‌درپی قاطعانه انکار کرد که دزد یا خرابکار است و بر بی‌گناهی خود اصرار ورزید.

شرح

در این بیت، مولانا حکایت درویش غریبی را پی می‌گیرد که به خطا دزد پنداشته شده و زیر ضربات مشت و چوب عسس قرار گرفته است. عسس، که خود از جانب حاکم تحت فشار است تا با دزدان بی‌رحمانه برخورد کند، با این غریبِ ناشناس سخت‌گیرانه رفتار می‌کند و او را متهم به مکر و فریبکاری می‌کند. در پاسخ، این مرد سوگندهای پر و غلیظ یاد می‌کند و با قاطعیت می‌گوید: «نیم من خانه‌سوز و کیسه‌بر». این بیت تنها انکار اتهام نیست، بلکه آغاز فرایند آشکار شدن حقیقت است.

من بارها تأکید کرده‌ام که مولانا به عمق کلمات و نفوذشان در جان آدمی باور دارد، نه صرفاً به صورت ظاهر. اینجاست که او حدیث شریف «الکذب ریبه و الصدق طمأنینه» را به میان می‌آورد. دروغ موجب سوءظن و بددلی است، اما راست و صدق به دل آرامش و اطمینان می‌بخشد. همین که مرد غریب از مصر، قصهٔ خواب خود و گنجش را صادقانه بیان می‌کند، «دل آن کس [یعنی عسس] شکفت» و نرم شد. عسس «بوی صدقش آمد از سوگند او»، یعنی از قسم خوردن او رایحهٔ راستی به مشامش رسید؛ این صدق مانند اسپندی است که دروغ را می‌سوزاند و حقیقت را آشکار می‌کند.

مولانا سخن را به دو نوع تقسیم می‌کند: «یک سخن از دوزخ آید سوی لب / یک سخن از شهر جان در کوی لب». سخنی که از دوزخ می‌آید، سوزاننده و پریشان‌کننده است؛ اما سخنی که از «شهر جان» برمی‌خیزد، «جان‌افزا» و آرامش‌بخش است. کلام این درویش، از نوع دوم بود. او از سر صدق سخن می‌گفت، نه از روی مکر و حیله. این سخن بود که دل عسس را تر کرد و «چشم عسس ز اشک مبل» شد. این اشک از بوی دل درویش بود، نه صرفاً از گفته‌های خشک او.

تشخیص این دو گونه سخن، کار هر کسی نیست؛ «جز دل محجوب کو را علتی است / از نبی‌اش تا غبی تمییز نیست». دل بیمار و پرده‌دار، تفاوت میان پیامبر و آدم کودن، راست و دروغ، و سخن حیات‌بخش و سخن جان‌کش را نمی‌فهمد. اما کسی که بصیرت دارد، مانند یک بازرگان ماهر در «یپنلو» (بازار یا گمرک) می‌تواند جنس سره را از ناسره تشخیص دهد. بازار دنیا پر از کالاهای «معیوب قلب کیسه‌بر» و «کاله پرسود مستشرف چو در» است. تنها «بازرگان‌تر» است که از این همه «دارالرباح» می‌برد و فریب نمی‌خورد. درویش قصهٔ ما، کالایی از جنس صدق و حقیقت به بازار عسس آورده بود و بازرگانِ درون عسس، آن را شناخت و پذیرفت.

این حکایت، به ما می‌آموزد که همواره به دنبال اصالت و حقیقت در کلام باشیم و فریب ظواهر و اتهامات ناروا را نخوریم. مولانا می‌گوید زبانِ راستی، زبانی است که در نهایت دل‌ها را به آرامش می‌رساند و پرده از فریبکاری برمی‌دارد. درست است که دروغ ممکن است چند صباحی عده‌ای را بفریبد، اما پایداری و نفوذ کلام حقیقت، امری دیگر است؛ همان‌طور که دعوت پیامبران، با اینکه در محیط‌های کوچک و حقیر برخاست، اما در نهایت جهان را فرا گرفت و قلب‌ها را تسخیر کرد، نه به مدد معجزه، بلکه به قدرت سخن صدق و دلنشین.

نکات کلیدی

  • حقیقت، حتی در اوج اتهام و سختی، آرامش‌بخش و آشکارکنندهٔ واقعیت است؛ همان‌گونه که دروغ ایجاد ریبه و سوءظن می‌کند.
  • مولانا سخن را به دو دستهٔ «سخن جان‌افزا» و «سخن دوزخی» تقسیم می‌کند؛ اولی از شهر جان و دومی از دوزخ برمی‌خیزد.
  • توانایی تشخیص حقیقت از دروغ، نشانه‌ای از سلامت دل و بصیرت درونی است؛ دل‌های محجوب از این تمییز ناتوانند.
  • صداقت و بوی دل درویش، دل سخت عسس را نرم کرد و او را به گریه انداخت؛ نفوذ کلام راستین فراتر از استدلال خشک است.
  • دنیا مانند یک بازار (یپنلو) است که در آن سره و ناسره درهم آمیخته است و تنها بازرگان با تجربه می‌تواند سود ببرد و حقیقت را دریابد.
  • پایداری و فتح دل‌ها نه با معجزه یا زور، بلکه با قدرت کلام صدق و دلنشین حاصل می‌شود.

Sources: d6-s95 · 01:41:45 d6-s95 · 01:57:25 d6-s95 · 02:00:00 d6-s95 · 02:05:30 d6-s95 · 02:10:00 d6-s95 · 02:15:40

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.