قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۲۴ - بازگشتن آن شخص شادمان و مراد یافته و خدای را شکر گویان و سجده کنان و حیران در غرایب اشارات حق و ظهور تاویلات آن در وجهی کی هیچ عقلی و فهمی بدانجا نرسد› بیت ۴۳۳۴

M6:4334 — جمله ره حیران و مست او زین عجب / ز انعکاس روزی و راه طلب

جمله ره حیران و مست او زین عجبز انعکاس روزی و راه طلب
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4334

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن مرد تمام راه را از این شگفتی، از وارونگی رزق و راه طلب، حیران و مست بود. معنا: این بیت وضعیت مرد بغدادی را پس از یافتن گنج وصف می‌کند؛ او از شگفت‌انگیزیِ وارونه‌نماییِ تقدیر و مسیر جستجویش به حیرت افتاده است.

شرح

من در اینجا به تفصیل از داستان آن مرد بغدادی و گنجش سخن گفته‌ام، چرا که مولانا از این حکایت برای تبیین یکی از عمیق‌ترین حقایق عرفانی خود بهره می‌گیرد. این بیت، اوج حیرت و سرگشتگی آن مرد را به تصویر می‌کشد، اما نه حیرتی که ناشی از گمگشتگی باشد، بلکه حیرتی از تدبیر خداوند. او تمام راه را، از مصر تا بغداد، در شکر و سجده و ذکر بود، اما نه از روی خستگی یا پشیمانی، بلکه از آنکه «حیران و مست بود زین عجب». چه عجبی؟ «ز انعکاس روزی و راه طلب». این «انعکاس» و «وارونگی» کلید فهم این بیت و اساساً نگاه مولانا به سلوک است. مرد بغدادی به فرمان رؤیا به مصر رفت، در حالی که گنج واقعی‌اش در خانه خودش، در بغداد، بود. اما این سفر بی‌حاصل نبود؛ این سفرِ به ظاهر بیراهه، خود عین راه بود. من تأکید می‌کنم که «گمراهی عین راه یافتگی بود». این یک «دتور» یا دور زدن بود که مقصود را از راهی غیرمستقیم به او رساند. چرا؟ خداوند نخواست او را بی‌واسطه به گنجش برساند تا قدرِ گنج را بداند و نیز شیوهٔ عملکرد خداوند را دریابد. همان‌طور که در باب تأخیر اجابت دعا گفتم، این تأخیرها برای آن است که بنده، سرِ درگاه او بماند و از غفلت رهایی یابد. این گمراهی، بهانه‌ای شد تا او را از غفلت خود بازدارد و به گنج درونش رهنمون شود. ببینید، گاهی ضلالت‌ها مقدمه هدایت هستند. ظاهرش کژروی است، اما در باطنش هدایت نشسته است. همان‌گونه که خود مولانا می‌گوید، «در دل کفر آمده‌ام تا که به ایمان برسم». ما در سیاهی قدم می‌گذاریم، اما پس از آن به روشنایی می‌رسیم. این دقیقاً همان «لطف خفی» خداوند است که سعدی نیز از آن سخن می‌گوید: «الا لا تَجزَعَنَّ اَخَ البَلیَّه فَلِلرَّحمانِ اَلطافٌ خَفیَّه». خداوند در دل زهر، تریاق می‌نهد و ظاهر قهر، باطنش لطف است. این معنای عمیقِ «انعکاس روزی» است؛ یعنی آنچه ما شرّ و کژروی می‌پنداریم، می‌تواند به اذن حق، وسیله‌ای برای رشد و سود معنوی ما باشد. این تدبیر خداوند است که آدمی را دائماً در دایره طلب نگاه می‌دارد، زیرا اگر او را رها کنند، دچار غفلت می‌شود و از کشف گنج نهفته در خود باز می‌ماند. تمام مشغله‌های زندگی نیز همین نقش را دارند؛ انسان را از پرداختن به خود و یافتن گنج درونی بازمی‌دارند، مگر آنکه با تدبیر الهی، به هر بهانه‌ای، دوباره به سوی خود کشیده شود.

نکات کلیدی

  • تقدیر الهی گاهی راه را وارونه می‌نمایاند تا از طریقی غیرمستقیم، انسان را به مقصد برساند.
  • آنچه گمراهی به نظر می‌رسد، می‌تواند خود عین راهی برای کشف گنج درونی باشد.
  • خداوند با تأخیر در اجابت یا هدایت غیرمستقیم، قصد دارد بنده را از غفلت برهاند و قدرشناسی او را بالا ببرد.
  • لطف خفی الهی حتی در دل خطاها و سختی‌ها پنهان است و می‌تواند به خیر و رشد منتهی شود.
  • انسان مادامی که در غفلت است، گنج حقیقی (خودشناسی) را در درون خویش نمی‌یابد و نیاز به بیدارباش‌های بیرونی دارد.

Sources: d6-s96 · 15:12:43 d6-s96 · 21:11:32 d6-s96 · 23:16:30

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.