قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۲۴ - بازگشتن آن شخص شادمان و مراد یافته و خدای را شکر گویان و سجده کنان و حیران در غرایب اشارات حق و ظهور تاویلات آن در وجهی کی هیچ عقلی و فهمی بدانجا نرسد› بیت ۴۳۷۹

M6:4379 — او گمان برده که لشکر می‌کشید / بهر اهل بیت او زر می‌کشید

او گمان برده که لشکر می‌کشیدبهر اهل بیت او زر می‌کشید
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4379

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او گمان می‌کرد که برای خود لشکر می‌آراید و به قصد خویش می‌رود، در حالی که ناخواسته و نادانسته برای اهل خانهٔ حق زر و گنج می‌کشید. معنا: این بیت بیانگر آن است که گاهی انسان به قصد کاری اقدام می‌کند (مثلاً لشکرکشی برای نابودی)، اما در باطن، ارادهٔ الهی آن عمل را به نتیجه‌ای کاملاً متضاد و خیر (مثل رساندن ثروت به اهل حق) می‌رساند.

شرح

این بیت، حقیقتاً، یکی از زیباترین جلوه‌های «لطف خفی» الهی را به تصویر می‌کشد؛ مفهومی بنیادین در حکمت عرفانی و الاهیات. مولانا اینجا از دل قصهٔ ابَرهه و لشکرکشی او برای تخریب کعبه و به ذلت کشیدن اعراب، پرده از حقیقتی عظیم برمی‌دارد: اینکه ارادهٔ حق، در بطن خودِ مکر و شرِّ آدمیان، خیری پنهان می‌آفریند. ابَرهه گمان می‌بُرد که با فیلان و لشکرش، خانه‌ای را که عرب به گرد آن طواف می‌کند، ویران خواهد کرد و مکیان را پراکنده و ذلیل. نیت او جز نابودی و تسلط نبود.

اما آنچه رخ داد، درست برعکس بود. نه تنها کعبه ویران نشد و ابَرهه خود به ذلت افتاد، بلکه آن ساز و برگ عظیمی که او برای جنگ آورده بود، به غنیمت فقیران عرب درآمد و آنان را توانگر ساخت. اینجاست که مولانا با لحن قاطع و روشن خود می‌گوید: «او گمان برده که لشکر می‌کشید»، یعنی در وهم خویش چنین می‌پنداشت که در حال تحقق اراده و قصد خویش است؛ اما حقیقت آن بود که «بهر اهل بیت او زر می‌کشید». در واقع، ابَرهه بی‌آنکه خود بداند، نه تنها به کعبه آسیب نرساند، بلکه به اهل آن خانه (که نماد حق و حقیقت است) خدمت کرد و مایهٔ غنای آنان شد. این یک قاعدهٔ کلی است که در سراسر مثنوی جاری‌ست.

این همان است که در قرآن کریم آمده است: «وَ مَکَروا وَ مَکَرَ اللهُ وَ اللهُ خَیرُ الماکِرین». خداوند، مکرکننده‌ترینِ مکرکنندگان است، نه به معنای فریب‌کاری منفی، بلکه به معنای تدبیر پنهان و نفوذ ارادهٔ او در دل تدابیر دیگران. چه بسا خیری که در لباس شر می‌آید و هدایتی که در جامهٔ ضلالت می‌نشیند. گاهی ضلالت‌ها مقدمهٔ هدایت می‌شوند؛ آدمی به قصد کژروی گام برمی‌دارد، اما آن کژروی به دست لطف خفی الهی، مِحصد احسان و دروگاه خیر می‌شود.

مولانا از کلمات قصار امیرالمؤمنین علی (ع) یاد می‌کند که فرمود: «عَرَفتُ اللهَ بِفَسخِ العَزائِمِ وَ نَقضِ الهِمَم» — من خدا را با فسخ عزیمت و نقض همّت‌ها شناختم. یعنی درست در لحظه‌ای که آدمی عزمی جزم می‌کند و قصدی می‌ورزد، اما سرنوشت، آن عزم را فسخ کرده و آن همت را نقض می‌کند و نتیجه‌ای غیرمنتظره و حتی متضاد به بار می‌آورد. این بیت در همین بستر جای می‌گیرد؛ ابَرهه عزمی بر تخریب داشت، اما خدای متعال همت او را نقض کرد و نتیجه‌ای جز عزت و غنای اهل کعبه حاصل نشد. این اوج لطفی پنهان است که خداوند در دل زهر، تریاق می‌نهد و در گناه، مغفرت را خلعت می‌کند، به شرط آنکه گناه به توبه و ندامت منجر شود. این معجزه‌ای‌ست که حتی نیکوکاران هم از آن بی‌بهره‌اند، چرا که کرامت توبه، نصیب گناهکاران است؛ کرامتی که گناهان را نه فقط پاک، که تبدیل به حسنات می‌کند و آدمی را به مقامات بالاتر می‌برد. این «مکرمت گناه» را باید به درستی دریافت.

پس، این بیت نه فقط یک داستان تاریخی، که یک درس الاهیاتی عمیق است: خداوند غالب است و ارادهٔ او بر هر نیتی فائق می‌آید. انسان باید همواره در خوف و رجا باشد؛ هیچ محسن بی‌وجا (ترس) و هیچ خائن بی‌رجا (امید) نباید باشد. چرا که حتی در اوج شرارت انسان، لطف خفی الهی می‌تواند آن را به ابزاری برای تحقق خیر تبدیل کند.

نکات کلیدی

  • ظاهرِ اعمال و نیت‌های بشر می‌تواند در باطن، توسط ارادهٔ الهی به نتایجی کاملاً متضاد و خیر تبدیل شود.
  • «لطف خفی» الهی، همانند تدبیری پنهان، می‌تواند شر را به خیر و ضلالت را به هدایت بدل کند.
  • حتی مقاصد بدِ دشمنان (مانند ابرهه) نیز در نهایت می‌تواند به عزت و غنای اهل حق بینجامد.
  • فهم خداوند با «فسخ عزائم و نقض همم» (لغو تصمیم‌ها و نقض اراده‌های انسانی) میسر می‌شود.
  • مقام «مکرِ الهی» نشان می‌دهد که خداوند بر هر نیتی فائق است و برترین مدبر است.
  • گناهی که به توبه ختم شود، خود می‌تواند منشأ کرامت و ارتقای روحی باشد، فراتر از پاداش ثواب.

Sources: d6-s96 · 23:16:30 d6-s96 · 22:00:00 d6-s96 · 21:13:50

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.