قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۴ - مناظرهٔ مرغ با صیاد در ترهب و در معنی ترهبی کی مصطفی علیه‌السلام نهی کرد از آن امت خود را کی لا رهبانیة فی الاسلام› بیت ۵۰۴

M6:504 — می‌رود با تو که یابد عقبه‌ای / که تواند کردت آنجا نهبه‌ای

می‌رود با تو که یابد عقبه‌ایکه تواند کردت آنجا نهبه‌ای
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:504

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: با تو همراه می‌شود تا گردنه‌ای (فرصت یا نقطه ضعف) بیابد، که در آنجا بتواند دارایی‌هایت را به غارت برد.

معنا: این بیت دربارهٔ همراهی هشدار می‌دهد که نه از سر اخلاص، بلکه با نیت پنهان برای یافتن نقطه ضعف یا فرصتی در مسیرت، با تو همگام می‌شود تا در نهایت به زیان رساندن و غارتت بپردازد.

شرح

این بیت، بی‌هیچ تردید، هشداری بس عمیق و حیاتی است از مولانا دربارهٔ همنشینان و همراهان در مسیر زندگی، به‌ویژه در راه پرخم و پیچ سلوک روحانی. مولانا در این پاره از مثنوی، که در باب شرط جهاد با شر و شور و اهمیت یاری و زور است، به اهمیت انتخاب همسفران می‌پردازد و مرز میان همراه حقیقی و غارتگر پنهان را روشن می‌سازد.

من قویاً معتقدم که مولانا در اینجا به نکته‌ای بنیادین اشاره می‌کند: در هر سفری، خواه سفر دنیوی یا طریق دین، همراهی لازم است. اما نه هر همراهی. همان‌طور که مرغ دانا به صیاد می‌گوید که یاری و زور لازم است برای غلبه بر شر و شور، مولانا نیز می‌گوید که این یاران باید صادق باشند، نه فرصت‌طلب. «صدق دل بباید کار را / ور نه یاران کم نیاید یار را».

«عقبه‌ای» در اینجا صرفاً یک گردنهٔ کوهستانی نیست، بلکه استعاره‌ای است از هر تنگنا، هر لحظهٔ ضعف، هر بحران، یا هر فرصت طلایی که برای یک همراه فرصت‌طلب به مثابه زمینه‌ای برای ضربه زدن تلقی می‌شود. و «نهبه‌ای» به معنای غارت و چپاول است. این غارت صرفاً مالی نیست؛ می‌تواند غارت معنوی، از بین بردن اعتماد به نفس، منحرف کردن از مسیر، یا حتی آلودن روح و ایمان باشد. آنکه با تو می‌آید تا از عقبه‌ای سر درآورد، ممکن است ظاهر همراه داشته باشد، اما در باطن، در کمین نشسته تا به محض یافتن خللی در تو، هستی‌ات را به تاراج برد.

این همان نکته‌ای است که مولانا در جای دیگری می‌گوید که: «هر که را باشد مزاج و طبع سست / می‌نخواهد هیچ کس را تندرست». چنین همراهی که خود «اشتردل» و ترسوست، نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه عملاً نقش راهزن را ایفا می‌کند. او با سخنانش، با ترس‌هایش، و با بهانه‌هایش، شما را از راه راست بازمی‌دارد و «بهر رجوع از راه درس» می‌خوانَد. این «درس» دادنش، در واقع دشمنی است؛ چون جرئت و شجاعت لازم برای این راه پرخطر را از تو می‌گیرد.

مولانا تأکید می‌کند که راه دین، راهی پر از شور و شر است و هر «مخنث‌گوهری» را تاب و توان این مسیر نیست. این راه، نیازمند مردان و زنانی شجاع و دوراندیش است که «حازمی» دارند. همراهی که خود منتظر «عقبه» برای «نهبه» است، دقیقاً در مقابل این شجاعت قرار می‌گیرد و فیلتری منفی برای کسانی است که می‌خواهند در این طریق قدم بگذارند. بنابراین، انتخاب همراه، انتخابی وجودی است که سرنوشت سفر را رقم می‌زند؛ باید «همرهی را جو، همره را جو کز او یابی مدد» و نه کسی که «فرصتی جوید که جام تو برد». این یک اصل اخلاقی و عرفانی است که بی‌توجهی به آن می‌تواند سالک را به وادی هلاکت کشاند.

نکات کلیدی

  • در انتخاب همراهان مسیر زندگی، به‌ویژه در سلوک روحانی، باید نهایت دقت را به کار گرفت.
  • همنشینان فرصت‌طلب تنها در پی یافتن نقطه ضعف یا «عقبه‌ای» در وجود شما هستند تا به «نهبه» و غارت معنوی یا مادی‌تان بپردازند.
  • همراهی که در باطن ترسو و سست‌بنیاد است، نه تنها یاری‌رسان نیست، بلکه خود راهزن ایمان و شجاعت شماست.
  • مسیر دین و کمال، راهی پرمخاطره است که نیازمند همرهان شجاع، صادق و بصیر است، نه کسانی که در کمین‌اند.
  • «عقبه» استعاره از لحظات ضعف و بحران است که در آن، همراه ناخالص، به جای حمایت، به بهره‌کشی می‌پردازد.
  • بهره‌گیری از چنین همراهانی نه تنها مانع پیشرفت است، بلکه می‌تواند به انحراف و از دست دادن سرمایهٔ وجودی منجر شود.

Sources: d6-s11 · 05:24:14 d6-s11 · 05:28:45 d6-s11 · 05:39:55 d6-s11 · 05:43:20

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.