قرائت دفتر ۶ بخش ۱۷ - حکایت آن عاشق کی شب بیامد بر امید وعدهٔ معشوق بدان وثاقی کی اشارت کرده بود و بعضی از شب منتظر ماند و خوابش بربود معشوق آمد بهر انجاز وعده او را خفته یافت جیبش پر جوز کرد و او را خفته گذاشت و بازگشت بیت ۶۰۰

M6:600 — بعد نصف اللیل آمد یار او / صادق الوعدانه آن دلدار او

بعد نصف اللیل آمد یار اوصادق الوعدانه آن دلدار او
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:600

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس از نیمه‌شب، یار او آمد؛ آن دلدارش که به وعده خود وفا می‌کند. معنا: این بیت بیانگر آن است که معشوق، بی‌توجه به خواب‌رفتگی عاشق، به وعدهٔ خود وفا می‌کند و در نیمه‌شب بر بالین او حاضر می‌شود.

شرح

این بیت، از جملهٔ ابیات دل‌نشین مثنوی‌ست که روایتگر داستان عاشقی است که در انتظار دیدار معشوق به خواب می‌رود. مولانا در اینجا به تصویر کشیده که چگونه معشوق، بی‌اعتنا به اینکه عاشقش از فرط انتظار خوابش برده، «صادق الوعدانه» (یعنی با صداقت تمام در وفای به وعده‌اش) بر بالین او حاضر می‌شود. این نشان می‌دهد که وفای معشوق، به بیداری یا غفلت عاشق گره نخورده است. معشوق می‌آید و حتی با ریختن گردو در جیب عاشق خفته، به او پیغام می‌دهد که هنوز در مرتبهٔ طفولیت عشق است و شایستگی بیداری و وصال حقیقی را نیافته. این یک درس بزرگ در عرفان است: وفای الهی مشروط به کمال انسانی ما نیست، اما ظرفیت ما برای دریافت آن کمال، به میزان بیداری و حضور ما بستگی دارد.

مولانا سپس از این داستان فاصله می‌گیرد و خود را از این عاشق متمایز می‌کند. او می‌گوید: «ای دل بی‌خواب، ما زین ایمنیم / چون حرس بر بام چوبک می‌زنیم». یعنی دل من هرگز در انتظار معشوق به خواب نمی‌رود؛ من همچون پاسبانی بیدار و هوشیار، همیشه در حال نگهبانی‌ام. این تمایز، نشان‌دهندهٔ مقام بلند معرفتی مولاناست که خود را نه صرفاً یک عاشق منتظر، بلکه یک نگهبان بیدار و بی‌خواب در طریق عشق می‌بیند. گردکان‌ها و لعب آن برای اطفال است، اما مولانا خود را در «مطحن» (آسیاب) روزگار دیده که در آن، هرچه از غم خود گوید اندک است. این یک تفاوت بنیادین میان کسی است که در انتظار می‌خوابد و کسی که در خود فنا می‌شود و از بی‌قراری نمي‌آسد. این بیت نه تنها به وفای معشوق اشاره دارد، بلکه با پیوند به اشارات بعدی مولانا، به مقام بیداری و استقامت در راه عشق می‌پردازد و مراتب مختلف عاشقان را به نمایش می‌گذارد.

نکات کلیدی

  • وفای به عهد معشوق حتی در غیبت و غفلت عاشق.
  • صداقت وعدهٔ دلدار، مستقل از وضعیت بیداری یا خواب عاشق.
  • خواب‌رفتگی عاشق نشانه‌ای از طفولیت او در سیر عشق است.
  • اهمیت بیداری و هوشیاری دائمی در راه سلوک عاشقانه.
  • مولانا خود را از عاشق خفته متمایز می‌کند و دل خود را «بی‌خواب» می‌داند.

Sources: d6-s13 · 52:53:00 d6-s13 · 54:21:42 d6-s13 · 57:44:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.