قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۷ - حکایت آن عاشق کی شب بیامد بر امید وعدهٔ معشوق بدان وثاقی کی اشارت کرده بود و بعضی از شب منتظر ماند و خوابش بربود معشوق آمد بهر انجاز وعده او را خفته یافت جیبش پر جوز کرد و او را خفته گذاشت و بازگشت› بیت ۶۱۱

M6:611 — غیر آن جعد نگار مقبلم / گر دو صد زنجیر آری بگسلم

غیر آن جعد نگار مقبلمگر دو صد زنجیر آری بگسلم
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:611

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: جز آن جعد معشوق نیک‌بخت من، اگر دویست زنجیر هم بیاوری، پاره‌شان خواهم کرد.

معنا: مولانا در اینجا با قاطعیت اعلام می‌کند که هیچ زنجیری، حتی زنجیر عقل و تدبیر، نمی‌تواند عاشق را مهار کند. تنها نیرویی که می‌تواند او را به بند کشد، خود عشق است که در قالب زلف دلبر جلوه‌گر شده است؛ تمام قیدوبندهای دیگر را او خواهد گسست.

شرح

مولانا در اینجا بی‌تردید یک حکم قطعی صادر می‌کند: در وادی عشق، قواعد اخلاقی و عقلانی معمول رنگ می‌بازند و جای خود را به منطق دیگری می‌دهند. او به صراحت می‌گوید که در عاشقی، «قناعت» فضیلت نیست، بلکه «طمع» است که ستوده می‌شود. جایی که عشق به میان می‌آید، «ادب عشق جمله بی‌ادبی‌ست». اینجاست که دیگر نمی‌توان با پند و نصیحت و صبر و قرار، عاشق را رام کرد؛ او دیگر تلخی هجران را «چند خواهم آزمود؟»

او که «سلسله تدبیر را دریده‌ام»، به این معناست که زنجیر عقل و تدبیر دیگر بر پایش کارگر نیست. عقلِ مدبّر که همواره در پی محاسبه و مصلحت‌اندیشی است، در برابر توفان عشق ناتوان می‌نماید. قوی‌ترین زنجیرها، چه زنجیر عقل باشد و چه زنجیر فقه و احکام شرع، هیچ‌یک توان مهار شوریدگی عاشق را ندارند. در این مقام، حتی حافظ هم زبان به اعتراف می‌گشاید که «از شافعی نپرسند امثال این مسائل»، چراکه مسائل عشق را نمی‌توان به فقیهان و عاقلان سپرد.

پس زنجیر چیست که می‌تواند این دیوانه را به بند کشد؟ مولانا خود پاسخ می‌دهد: «غیر آن جعد نگار مقبلم / گر دو صد زنجیر آری، بگسلم.» تنها زنجیر موهای پریشان و فرفری یار نیک‌بخت است که می‌تواند عاشق را در بند خود گیرد. این نکته‌ای ژرف دارد: تنها خود عشق است که می‌تواند عشق را مهار کند، نه چیزی از بیرون یا غیرجنس آن. «عشق را عشق دگر برّد مگر». سخن عشق را هم خود عشق باید بگوید و شرح آن را هم خود عشق باید بیان کند، چراکه «کان کس که گفت قصه ما، هم ز ما شنید». این همان منطق خودبسندگی و خودارجاعی عشق است که مولانا به آن باور دارد؛ قدرتی که از هر قید بیرونی آزاد است و تنها در قید خودِ معشوق و زلف اوست.

نکات کلیدی

  • در وادی عشق، قناعت مذموم است و طمع ستوده، زیرا شوریدگی عشق حد و مرزی نمی‌شناسد.
  • عاشقی عین دیوانگی و شوریدگی است؛ پند و تدبیر در این راه راهی به جایی نمی‌برد.
  • زنجیر عقل و تدبیر، که قوی‌ترین بندهاست، در برابر نیروی عشق سست و بی‌اثر است.
  • تنها زنجیر زلف معشوق است که می‌تواند عاشق را به بند کشد، زیرا خود از جنس عشق است.
  • عشق خودکفاست؛ نه تنها توضیحات آن از خودش می‌آید، که مهار آن نیز تنها به دست خودش ممکن است.

Sources: d6-s14 · 00:12:29 d6-s14 · 00:13:57 d6-s14 · 00:15:49 d6-s13 · 57:44:00

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.