قرائت دفتر ۶ بخش ۱۸ - استدعاء امیر ترک مخمور مطرب را به وقت صبوح و تفسیر این حدیث کی ان لله تعالی شرابا اعده لاولیائه اذا شربوا سکروا و اذا سکروا طابوا الی آخر الحدیث. می در خم اسرار بدان می‌جوشد؛ تا هر که مجردست از آن می‌نوشد قال الله تعالی ان الابرار یشربون این می که تو می‌خوری حرامست ما می نخوریم جز حلالی «جهد کن تا ز نیست هست شوی وز شراب خدای مست شوی» بیت ۶۶۲

M6:662 — در سر آنچه هست گوش آنجا رود / در سر ار صفراست آن سودا شود

در سر آنچه هست گوش آنجا روددر سر ار صفراست آن سودا شود
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:662

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هرآنچه در اندیشه باشد، گوش بدان سو می‌رود. اگر در سر، خلط صفرا غالب باشد، آن به سودا بدل می‌گردد. معنا: مولانا می‌گوید شنیدن و ادراک ما تابع درون ماست؛ آنچه در سر داریم، گوش را به همان سمت می‌کشاند. اگر تمایلی ناسالم (مانند غضب یا صفرا) در ما باشد، می‌تواند به حالتی بیمارگون‌تر (مانند سودا یا مالیخولیا) تبدیل شود.

شرح

این بیت، از اکتشافات و بصیرت‌های بزرگ مولاناست که در قلب نظام معرفت‌شناختی او جای دارد. من به قاطعیت می‌گویم که مولانا در اینجا به یک حقیقت بنیادین روان‌شناختی و هستی‌شناختی اشاره می‌کند: ادراک ما، چه شنیداری و چه دیداری، منفعل نیست؛ بلکه فعالانه توسط آنچه در درون ماست، توسط نیت‌ها، تمایلات و احوالات باطنی ما هدایت می‌شود.

شما به این نکته دقت کنید: گوش این‌طور نیست که هر چیزی را بشنود، بلکه تنها اونی را که می‌خواهد می‌شنود. چشم نیز همه چیز را نمی‌بیند، بلکه آنچه را که می‌خواهد می‌بیند. این یک فیلتر فعال در وجود ماست. به قول مولانا در جای دیگر: «خر به بغداد آید اندر ناگهان / بگذرد از این کران تا آن کران / از همه عیش و خوشی‌ها و مزه / او نبیند غیر قشر خربزه.» این واقعیتِ تلخ اما راستین است: انسانی که در درونش فقط به دنبال پوست خربزه است، در بغدادی که هزاران تماشایی دارد، جز پوست خربزه نمی‌بیند. این دنیا با همه زیبایی‌هایش، برای کسی که چشمانش در سرش فقط همین دم پا و خوراکی‌ها را می‌بیند، چیزی جز خوراک و شهوت نیست. این گواهی می‌دهد که «در سر آنچه هست، گوش آنجا رود». یعنی آنچه در ضمیر باطن شماست، توجه شما را به خود جلب می‌کند و کانالیزه می‌سازد.

سپس مولانا به بیان دوم می‌رسد: «در سر ار صفراست آن سودا شود». این بخش، یک کنایه از طب قدیم و اخلاط اربعه است که باید در کانتکست خود فهمیده شود. در طب جالینوسی، صفرا (خلط زرد) که منبعش جگر بود، با خشم و غضب ارتباط داشت؛ و سودا (خلط سیاه) که از مغز می‌آمد، با جنون و مالیخولیا. مولانا از این استعاره استفاده می‌کند تا بگوید اگر در سر شما تمایلی نامعتدل، مثلاً صفرا به معنای خشم و غضب، غالب باشد، این حالت درونی می‌تواند تشدید شود و به یک مالیخولیا یا سودا (حالتی بیمارگون‌تر و وسواسی) تبدیل گردد.

پیام این بیت عمیقاً با بحث‌های پیشین مولانا درباره‌ی «هادی و مُضِل» بودن مثنوی یا حتی قرآن مرتبط است. همان‌طور که سخنان قدسی برای برخی هدایت می‌آورد و برای برخی دیگر ضلالت، تأثیر هر محرک بیرونی، حتی موسیقی روحانی یا کلام حکیمانه، بستگی به "مزاج" و "سر" شنونده دارد. اگر "سر" آکنده از صفرا (خشم یا کژبینی) باشد، آن کلام یا آن موسیقی، نه تنها تسکین نمی‌دهد، بلکه ممکن است آن را به "سودا" (مالیخولیای ویرانگر یا وسواس انکار) تبدیل کند. اینجا مولانا تأکید می‌کند که ظرفیت و حالت درونی مخاطب، شرط دریافت و تأثیر کلام است.

این همان نکته است که چرا «اشتباه لفظ دائم رهزن است» و چرا نباید به ظاهر اکتفا کرد. ظاهر کلمات مثنوی، یا حتی ظاهر آدمیان، می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ اما آنچه در باطن آنهاست، آن را متمایز می‌کند. در سر اگر صفرا باشد، حتی در مجلس شور و نشاط، آن صفرا به سودا تبدیل می‌شود و حلاوت را به تلخی می‌کشاند.

نکات کلیدی

  • ادراک و توجه ما، نه منفعل، بلکه فعالانه توسط نیت‌ها و احوالات باطنی‌مان هدایت می‌شود.
  • آنچه در «سر» (ضمیر باطن) ماست، فیلتری برای تجربه‌ی جهان پیرامون ما عمل می‌کند.
  • همان‌طور که خر در بغداد فقط پوست خربزه می‌بیند، انسان نیز بر اساس تمایلات درونی خود، جهان را ادراک می‌کند.
  • غلبه‌ی یک حالت ناسالم درونی (مانند خشم یا صفرا) می‌تواند به حالتی بیمارگون‌تر (مانند مالیخولیا یا سودا) تبدیل شود.
  • تأثیر هر محرک بیرونی، حتی کلام حکیمانه یا موسیقی روحانی، بستگی به «مزاج» و «سر» شنونده دارد؛ مثنوی می‌تواند هدایت‌گر یا گمراه‌کننده باشد.
  • این بیت تأکیدی بر این است که ظرفیت و حالت درونی مخاطب، شرط دریافت و تأثیر کلام است.

Sources: d6-s15 · 00:45:41 d6-s15 · 00:48:00 d6-s15 · 00:49:15 d6-s15 · 00:51:28 d6-s15 · 00:37:07

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.