قرائت دفتر ۶ بخش ۲۸ - باز گردانیدن صدیق رضی الله عنه واقعهٔ بلال را رضی الله عنه و ظلم جهودان را بر وی و احد احد گفتن او و افزون شدن کینهٔ جهودان و قصه کردن آن قضیه پیش مصطفی علیه‌السلام و مشورت در خریدن او بیت ۹۷۴

M6:974 — وا رود آن حسن سوی اصل خود / جسم ماند گنده و رسوا و بد

وا رود آن حسن سوی اصل خودجسم ماند گنده و رسوا و بد
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:974

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن زیبایی به سوی اصل خود باز می‌گردد، و پیکر گندیده و رسوا و بد بر جای می‌ماند. معنا: مولانا در این بیت بیان می‌کند که زیبایی‌های ظاهری و موقت، سرانجام به منبع حقیقی و ازلی خود بازمی‌گردند و در غیاب آن نور عاریتی، تنها جسم فانی و ناپایدار انسان باقی می‌ماند که به فساد و تباهی می‌گراید.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از کلیدی‌ترین تفکیک‌های هستی‌شناسانه و عرفانی خود می‌پردازد: تمایز میان حقیقت و مجاز، و پایداری اصل در برابر ناپایداری فرع. این، در واقع، تکرار و بسط همان تفکری است که می‌گوید عشق حقیقی تنها در ساحت الوهیت و به محبوب بی‌کران محقق می‌شود و هر آنچه به موجودات کران‌مند و محدود تعلق گیرد، مجاز است.

من معتقدم مولانا در اینجا از یک اصلِ بقا در سنت فکری قدما بهره می‌گیرد. همان‌طور که آنان معتقد بودند نور پس از تابش به این عالم از بین نمی‌رود و به منبع اصلی خود، یعنی خورشید، بازمی‌گردد؛ زیبایی نیز اینگونه است. زیبایی‌هایی که در این جهان بر اشیا و موجودات جلوه‌گر می‌شوند، فناپذیر نیستند؛ بلکه به خزانه‌ی اصلی خود بازمی‌گردند. در غیاب این منبع نوری و جمالی، آنچه باقی می‌ماند، پوسته و جسمی است که به خودی خود فاقد ارزش و زیبایی ذاتی است و لاجرم به تباهی می‌گراید.

مولانا این زیبایی‌های دنیوی را به «حسن زراندود» تشبیه می‌کند؛ مانند چیزی که روکشی از طلا بر آن کشیده‌اند. این روکش نورانی، در واقع، بازتابی از همان نور اصلی است. اما زمانی که این نور از میان برود، دود و سیاهی نهفته در زیر زراندود آشکار می‌شود و عشق مجازی که بر پایه‌ی این زیبایی عاریتی بنا شده بود، می‌فسرد. این همان لحظه‌ای است که «وارود آن حسن سوی اصل خود». آن شکوه و حسن موقت، به منبع خود بازمی‌گردد و آنچه می‌ماند، «جسم ماند گنده و رسوا و بد». جسمی که در غیاب روح و آن پرتو الهی، هیچ جمالی ندارد و حتی برای عاشقان دیروزش نیز مکروه و منزجرکننده می‌شود. مولانا در جایی دیگر با صراحت تمام می‌گوید:

تن همی‌نازد به خوبی و جمال / روح پنهان کرده فر و پر و بال گویدش ای مزبله تو کیستی / یک دو روز از پرتو من زیستی باش تا من از تو شوم از تو نهان / بینی از گند تو گیرد آن کسی که پیش حسن تو بسی می‌رفت بسی

و یا در بیتی دیگر تأکید می‌کند: «گر میان مشک تن را جا شود / روز مردن گند او پیدا شود.» این جسم، بدون اتصال به اصل خود، چیزی جز توده‌ای از آب و گل نیست که عاقبتش تباهی است. مثال «نور مه راجع شود هم سوی ماه / وارود عکسش ز دیوار سیاه» به زیبایی همین معنا را توضیح می‌دهد. دیواری که با نور ماه درخشان به نظر می‌رسد، به خودی خود نوری ندارد و به محض رفتن ماه، سیاهی و هویت واقعی خود را بازمی‌یابد و «دیووار» می‌شود.

به همین منوال، مولانا بحث «قلب» (سکه تقلبی) را مطرح می‌کند. سکه‌ای که زراندود شده، طلایش به معدن خود بازمی‌گردد و آنچه باقی می‌ماند، مس رسواست. عاشق حقیقی، دلبسته «کان زر» است؛ یعنی معشوقی که خودش منبع و اصل طلاست، نه سکه‌ای که تنها روکشی از طلا دارد. از همین روست که عشق بینایان هر روز بیشتر می‌شود، زیرا به اصلی لایزال و بی‌رقیب وصل شده‌اند، نه به فرعی محدود و فناپذیر. عشق ربانی، خورشید کمال است و مخلوقات در برابر آن، تنها سایه‌هایی بیش نیستند. این بیت در حقیقت دعوت می‌کند به دیدن ورای ظاهر و پیوستن به اصل پایدار، پیش از آنکه زیبایی عاریتی رخت بربندد و جز تباهی چیزی نماند.

نکات کلیدی

  • زیبایی‌های جسمانی و دنیوی، پرتوی موقت از یک اصل الهی و بی‌صورت‌اند.
  • عشق حقیقی تنها در ساحت الوهیت و به محبوب بی‌کران محقق می‌شود؛ عشق به غیر او مجازی و فناپذیر است.
  • جسم انسان بدون اتصال به روح و منبع الهی، گندیده، رسوا و در نهایت فانی است.
  • اصالت با منبع و اصل است، نه با جلوه‌های عاریتی و ظاهری.
  • خردمندان و اهل بصیرت، دل به کان زر (منبع اصلی) می‌بندند نه سکه زراندود (پرتوهای مجازی).

Sources: d6-s21 · 00:34:24 d6-s21 · 00:35:58 d6-s21 · 00:37:52 d6-s21 · 00:42:12 d6-s21 · 00:44:40

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.