पढ़िए› दफ़्तर 1› हुदहुद का कौवे के ताने का जवाब देना› शेर 1238
M1:1238 — چون قضا آید شود دانش بخواب / مه سیه گردد بگیرد آفتاب
M1:1238
अर्थ · به زبانِ تو — आपकी भाषा · AI
این بیت می‌گوید که وقتی تقدیر خداوند (قضا) حاکم شود، هوش و خرد انسانی کارایی خود را از دست می‌دهد و فرد دچار خطا می‌شود، همان‌گونه که پدیده‌های عظیم کیهانی مانند ماه و خورشید نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
این بیت در میانهٔ دفاعیهٔ هدهد در برابر سلیمان و در پاسخ به کلاغ بیان می‌شود. هدهد پیشتر ادعا کرده بود که می‌تواند دام را در هوا ببیند. اکنون برای رفع اتهام غرور، توضیح می‌دهد که این توانایی او مطلق نیست و یک استثنای مهم دارد: قضا یا تقدیر الهی.
مولانا با استفاده از استعاره‌های قدرتمند کیهانی، تأثیر قضا را به تصویر می‌کشد. همان‌طور که یک گرفتگی (کسوف) می‌تواند نور خورشید را بپوشاند یا ماه را در خسوف تاریک کند، قضا نیز می‌تواند نور عقل و دانش را بپوشاند. «دانش به خواب رفتن» یعنی از کار افتادن موقتیِ بصیرت و هوشیاری. این یک نقص ذاتی در دانش نیست، بلکه نشان‌دهندهٔ حاکمیت مطلق ارادهٔ الهی بر همه چیز است.
نکتهٔ اصلی این است که حتی روشن‌بین‌ترین موجودات نیز در برابر تقدیر الهی ناتوان‌اند. هدهد با این سخن، هم از توانایی خود دفاع می‌کند و هم به قدرت برتر خداوند اعتراف می‌نماید. این بیت، هستهٔ اصلی بحث جبر و اختیار در مثنوی را نشان می‌دهد: انسان تا جایی بصیرت و اختیار دارد که قضا پرده‌ای بر چشم عقل او نیفکنده باشد.
- قضا
- تقدیر، سرنوشت، فرمان قطعی خداوند
- دانش
- در اینجا به معنی عقل، هوش، بصیرت و آگاهی
- بگیرد
- دچار گرفتگی شود، گرفته شود (اصطلاح برای کسوف و خسوف)
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.