M1:432 — رو ز سایه آفتابی را بیاب / دامنِ شه شمس تبریزی بتاب

Dalam bait ini, Rumi mengajak pembaca ke dalam sebuah perjalanan rohani: "Dari bayang-bayang, pergilah temukan Sang Surya." 'Bayang-bayang' di sini adalah lambang dari segala sesuatu yang fana dan akan sirna; segala yang terbit lalu terbenam, yang menurut prinsip Lā uhibbu al-āfilīn ("Aku tidak mencintai yang terbenam") tidak layak untuk dicintai dan disembah. Sebagaimana dijelaskan dalam kisah Nabi Ibrahim, bintang, bulan, dan matahari (yang dapat ditafsirkan sebagai indra, imajinasi, dan akal) semuanya akan terbenam dan tidak dapat diandalkan sebagai sandaran utama. 'Sang Surya' yang diperintahkan Rumi untuk kita temukan adalah Kebenaran yang abadi dan azali yang tak pernah terbenam, yaitu Tuhan Yang Maha Esa.

Akan tetapi, bagaimana cara menemukan Sang Surya ini? Rumi segera menunjukkan jalan praktisnya: "Pegang erat jubah Raja Syams dari Tabriz." Bagi Rumi, Syams Tabrizi adalah perwujudan sempurna dari Surya Kebenaran ini. Ia adalah seorang waliyullah (kekasih Allah) yang memantulkan cahaya ilahi dalam dirinya. Penyebutan nama Syams secara langsung di dalam Matsnawi sangatlah langka dan penuh makna; Rumi biasanya menahan diri dan tidak menyebut nama Syams secara terang-terangan. Ini adalah salah satu dari sedikit kesempatan langka itu, yang menjadi bukti keagungan dan peran penting Syams yang tak tertandingi dalam kehidupan dan pemikiran Rumi.

Ungkapan "memegang erat jubah" (dāman betābīdan) bermakna mencari perlindungan dan bimbingan spiritual dari seorang guru. Ini adalah perintah praktis untuk menemukan seorang pembimbing yang hidup dan hadir. Jika Syams sendiri tidak dapat dijangkau (karena kepergiannya atau berlalunya waktu), Rumi di bait berikutnya menunjuk kepada Hisamuddin Chalabi. Ini menunjukkan bahwa di setiap zaman, selalu ada seorang Walī-ye Zamān (Wali Zaman) atau guru sempurna yang siap membimbing para pencari. Pandangan sufi ini menekankan kehadiran wali Allah yang berkelanjutan. Wali inilah sang surya yang cahayanya bersumber dari Surya Kebenaran yang lebih agung, yang mampu membebaskan orang lain dari bayang-bayang ilusi dan keterikatan duniawi, serta menuntun mereka kembali ke asal-usul mereka.

در این بیت، مولانا خواننده را به سفری معنوی فرامی‌خواند: «رو ز سایه آفتابی را بیاب». سایه در اینجا نماد امور فانی و زوال‌پذیر است؛ هر آنچه که طلوع و غروب می‌کند و به حکم «لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ» (غروب‌کنندگان را دوست ندارم) شایستهٔ عشق و پرستش نیست. همان‌طور که ابراهیم خلیل از ستاره و ماه و خورشید (که می‌توانند تمثیل حس، خیال و عقل باشند) روی گرداند، سالک نیز نباید به امور ناپایدار دل ببندد. «آفتاب»ی که مولانا به یافتنش فرمان می‌دهد، همان حقیقت جاودان و ازلی، یعنی خداوند، است که هرگز افول نمی‌کند و تنها او شایستهٔ عشق و توکل است.

اما چگونه می‌توان این آفتاب را یافت؟ مولانا راه عملی را نشان می‌دهد: «دامن شه شمس تبریزی بتاب». شمس تبریزی برای مولانا تجلی کامل این آفتاب حقیقت بود؛ یکی از اولیای الهی که نور حق را در وجود خود بازتاب می‌داد. این ارجاع مستقیم به نام شمس در مثنوی بسیار نادر و پرمعناست. مولانا معمولاً خویشتن‌داری می‌کند و نام او را آشکارا نمی‌برد، و این از معدود دفعاتی است که چنین می‌کند، که خود گواهی بر عظمت بی‌بدیل شمس در حیات و اندیشهٔ اوست.

«دامن بتابیدن» به معنای چنگ زدن و پناه بردن به کسی برای طلب هدایت و سرپرستی معنوی است. این یک فرمان عملی برای یافتن راهنمای زنده و حاضر است. اگر شمس در دسترس نباشد، مولانا در بیت بعدی به حسام‌الدین چلبی اشاره می‌کند و این نشان می‌دهد که در هر عصری، «ولیّ زمان» یا شیخی کامل برای دستگیری سالکان وجود دارد. این ولی، خود آفتابی است که از خورشید حقیقت نور می‌گیرد و می‌تواند دیگران را از سایه‌های اوهام و تعلقات دنیوی رها سازد. این بیت در حقیقت دعوت به تسلیم در برابر راهنمایی یک ولی کامل است تا سالک بتواند خود را از بند امور فانی و «آفلین» رهایی بخشد.