M1:480 — در یکی گفته کزین دو بَر گذر / بُت بود هر چه بگنجد در نظر

这句诗出自一个故事，故事中一位邪恶的维齐尔（宰相）为了摧毁基督教，伪装成虔诚的信徒，并故意写下充满矛盾的福音教导，以在信徒中制造分裂和困惑。

鲁米在此处列举了一系列看似对立的灵性指导：有的教导人要看到自己的无能为力（ajz），有的则教导人要看到神所赋予的能力（qudrat）；有的强调苦修，有的强调信靠。这句诗正是这一系列矛盾中的一个巅峰论断。它说，超越所有这些二元对立——无论是“无力”还是“能力”，“努力”还是“信靠”。为何要超越？因为任何能够被你的“视野”（nazar，此处指心智的理解和感知）所容纳和界定的东西，无论它听起来多么属灵，都只是一个相对的概念，一个被造物。若执着于它，它就成了一个“偶像”（but），一个取代了无限、不可言喻的真主（上帝）的替代品。

这句诗的核心苏非思想是：真正的灵性道路最终要超越一切心智的范畴和二元对立。任何可以被定义、被“看见”的境界或状态，都仍然在造物界内，而非创造者本身。将任何有限之物——哪怕是崇高的德行或灵性体验——当作终极目标，就是一种偶像崇拜。真正的合一（tawhid）在于超越所有这些心智的偶像，进入一个无法被概念所捕捉的实相。

این بیت بخشی از داستان وزیر مسیحی است که با تحریف انجیل، آموزه‌هایی ضد و نقیض می‌ساخت تا پیروان را سردرگم کند. در ابیات پیشین، مولانا به دو دستور متضاد اشاره کرده بود: یکی می‌گفت «ناتوانی خود را نبین» و دیگری می‌گفت «توانایی خود را ببین». این بیت، راه سومی را پیش می‌کشد که ظاهراً از هر دو فراتر می‌رود.

این دستورالعمل جدید، که در ظاهر بسیار عمیق و عرفانی به نظر می‌رسد، می‌گوید که باید از هر دو دیدگاه (عجز و قدرت) عبور کرد. دلیلش این است که هر چیزی که در «نظر» یا دایرۀ ادراک و فهم انسانی بگنجد، یک «بت» است. «بت» در اینجا به معنای هر امر محدود و مخلوقی است که به‌جای خداوند، یعنی حقیقت نامحدود و مطلق، مورد توجه قرار گیرد. تمرکز بر حالت‌های نفسانی خود، چه احساس قدرت باشد و چه احساس ناتوانی، در نهایت پرداختن به «خود» و غفلت از «او» است. این یک اصل مهم در عرفان است که ذهن را از تعلق به پدیده‌ها و احوالات درونی آزاد می‌کند تا به حقیقتی ورای آن‌ها برسد.

اما مولانا این سخن عمیق را در دهان وزیری حیله‌گر قرار داده است تا نشان دهد که چگونه والاترین حقایق معنوی نیز می‌توانند ابزاری برای گمراهی شوند. هدف وزیر، هدایت نیست، بلکه ایجاد آشفتگی فکری است. او با طرح این پارادوکس‌ها، ایمان ساده و مستقیم پیروان را متزلزل می‌کند و آن‌ها را در یک سرگردانی فلسفی رها می‌سازد.