पढ़िए दफ़्तर 6 पैगंबर हूद अलैहिस्सलाम का चमत्कार, जब आँधी आई तो उनकी उम्मत के मोमिनों को बचाना शेर 2194

M6:2194 — آن خراسی می‌دود قصدش خلاص / تا بیابد او ز زخم آن دم مناص

آن خراسی می‌دود قصدش خلاصتا بیابد او ز زخم آن دم مناص
✦ इस बैत को हिन्दी में प्रस्तुत करें

M6:2194

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — उनके रिकॉर्ड किए गए मसनवी व्याख्यानों से

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن حیوان خراس [که آسیا را می‌گرداند] می‌دود، قصدش رهایی از زخم است، تا پناهی از درد آن لحظه بیابد. معنا: حیوان خراس برای فرار از درد و زخم به دویدن ادامه می‌دهد، نه به نیت تولید روغن یا چرخاندن آسیاب.

شرح

من بارها در سخنرانی‌هایم تاکید کرده‌ام که جهان و تدبیر خداوند، همواره آن نیست که در ظاهر می‌نماید. گاهی نجات در صورت هلاکت ظاهر می‌شود، و گاهی خیر در لباس شر. این بیت مولوی، یکی از مثال‌های درخشان برای تبیین همین «وارونگی در عالم» است. این حیوان خراس، که ممکن است خر یا گاو یا شتر عصاری باشد، چشم بسته می‌دود و سنگ آسیا را می‌چرخاند. او بی‌وقفه حرکت می‌کند، اما نه برای اینکه گندمی آرد شود یا روغنی از کنجد بیرون آید.

نه، قصد حیوان چیز دیگری است، قصد او «خلاص» است. «آن خراس می‌دود قصدش خلاص / تا بیابد او ز زخم آن دم مناص». او از زخمی که به او می‌زنند، از مهمیز و تیغی که بر او می‌نشانند، به ستوه آمده است. تنها هدفش این است که از این درد و آزار رهایی یابد. این حیوان مسکین نمی‌داند که به تبع این دویدن و چرخیدن، بار برداشته می‌شود و مصالحی حاصل می‌آید. او فقط از «خوف و وجع» می‌گریزد، اما نتیجهٔ این فرار، چرخاندن گردونهٔ زندگی و پیش بردن کارهای انسان‌هاست.

این تنها یک تمثیل از یک اصل جامعه‌شناختی و هستی‌شناختی بزرگتر است. همانطور که مولانا خود در ادامه توضیح می‌دهد: «همچنان هر کاسبی اندر دکان / بهر خود کوشد، نه اصلاح جهان». هر بازرگانی برای نفع شخصی خود می‌کوشد، برای رونق مغازه و فزونی سود خویش، اما ناخودآگاه و به تبع این خودخواهی‌ها، چرخ اقتصاد جامعه می‌گردد و جهان آباد می‌شود. خداوند عالم را چنان آفریده است که حتی نیات خودخواهانه و فرارهای از درد و رنج، می‌توانند به صورت ناخواسته به خیر و صلاح عمومی منجر شوند. این تدبیر الهی است که «تا مصالح حاصل آید در تبع»؛ یعنی منافع و مصالح، به تبع این رفتارهای فردی و ناآگاهانه، حاصل می‌شوند. اینجاست که می‌بینیم، ترس و درد حیوان خراس، به امر دیگری در نظام هستی گره خورده و کارگشا شده است. این خود، یکی از ظرافت‌های شگرف آفرینش است که فعل الهی در صورت فعل انسانی یا حیوانی و با انگیزه‌های متفاوت، محقق می‌شود.

نکات کلیدی

  • اعمال ما ممکن است پیامدهای ناخواسته و مفید داشته باشند که فراتر از نیت اولیه ماست.
  • جهان بر پایه تدبیری الهی کار می‌کند که حتی از انگیزه‌های خودخواهانه و فرار از رنج، منافع عمومی خلق می‌کند.
  • مولانا به «وارونگی در عالم» اشاره می‌کند؛ اینکه خیر و نجات گاهی در پوشش آنچه به ظاهر شر یا درد است، پنهان شده است.
  • این بیت نشان می‌دهد چگونه خداوند از دل ترس و درد حیوان، چرخه تولید و خدمت به انسان را به راه می‌اندازد.

Sources: d6-s50 · 01:15:02 d6-s50 · 01:19:18 d6-s50 · 02:23:36

به زبانِ تو — आपकी भाषा · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.