पढ़िए दफ़्तर 6 सैयद मलिक टर्मेज़ का यह ऐलान करवाना कि जो कोई तीन या चार दिन में समरकंद जाएगा फलां महत्वपूर्ण काम के लिए उसे ख़िलअत, घोड़ा, गुलाम, लौंडी और इतना सोना दूँगा, और एक विदूषक का यह ऐलान सुनकर गाँव से एक हरकारे के पास राजा के पास आना कि मैं तो नहीं जा पाऊँगा शेर 2570

M6:2570 — گفت صاحب پیش شه جاگیر شد / کاشف این مکر و این تزویر شد

گفت صاحب پیش شه جاگیر شدکاشف این مکر و این تزویر شد
✦ इस बैत को हिन्दी में प्रस्तुत करें

M6:2570

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — उनके रिकॉर्ड किए गए मसनवी व्याख्यानों से

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گفت که وزیر (صاحب) در نظر پادشاه جای گرفت و ثابت کرد، و کاشف این مکر و این فریب‌کاری شد. معنا: سخنان وزیر نزد پادشاه پذیرفته شد و او موفق شد فریب‌کاری دلقک را، آن‌گونه که خود می‌پنداشت، بر پادشاه آشکار کند.

شرح

این بیت نقطهٔ عطفی است در داستان دلقک و وزیر، که سرنوشت دلقک را از دست رحمت پادشاه می‌ستاند و به مجازات می‌کشاند. «گفت صاحب پیش شه جاگیر شد»، این یعنی وزیر، که دلقک او را به بدگمانی و سعایت متهم می‌کرد، توانست جایگاهی مستحکم در اندیشه و دل پادشاه بیابد. سخن او، همانند بذری که در خاکی حاصلخیز می‌افتد، ریشه دواند و شک و تردید را در دل پادشاه نسبت به دلقک کاشت. این یک نکتهٔ مهم است؛ نه فقط حقیقت محض، بلکه نیروی اقناع و قدرت روایتگری است که در ذهن فرمانروا جا می‌گیرد و مسیر داوری را تغییر می‌دهد.

وزیر در این مقام، نقش «کاشف این مکر و این تزویر» را بر عهده گرفت. او خود را پرده‌بردارندهٔ فریب و نیرنگ دلقک معرفی کرد. این نشان می‌دهد که در محضر قدرت، گاهی ظاهر امر و مهارت در بیان بیش از حقیقتِ عریان کارساز است. دلقک با سادگی و طنز خود قصد دفاع داشت، اما وزیر با برچسب زدن «مکر» و «تزویر» به رفتار او، روایتی قوی‌تر ارائه کرد که برای پادشاه باورپذیرتر آمد.

مولانا با این بیت، نه تنها یک داستان را پیش می‌برد، بلکه به عمق مکانیزم‌های قدرت و قضاوت در جوامع انسانی اشاره می‌کند. چگونه است که یک "صاحب" (وزیر یا صاحب‌نظر) می‌تواند با نفوذ کلامش، پادشاهی را از رأی خود برگرداند و حتی از رحمت به سخت‌گیری سوق دهد؟ این پرسشی است دربارهٔ ماهیت تأثیر کلام بر ادراک و حقیقت، خصوصاً وقتی که پای اتهام و بدگمانی در میان است. پادشاهی که پیش‌تر دلقک او را «رحیم» و «مداراکننده» خوانده بود، حال تحت تأثیر سخن وزیر، دستور به زندان و ضرب و شتم دلقک می‌دهد. اینجاست که می‌بینیم نفوذ کلام، حتی نیکوترین طبع‌ها را نیز می‌تواند به مسیری دیگر بکشاند و ادراک «شر» را در نهاد دیگری تثبیت کند. این همان گرایشی است که در انسان، به‌ویژه در موقعیت قدرت، به سوی بدگمانی و کشفِ شر در دیگران وجود دارد. این چرخش از رحمت به خشونت، نشان‌دهندهٔ آن است که چگونه اعتماد به یک «کاشف»، می‌تواند به سلب آزادی و حتی آزار فردی منجر شود که شاید تنها گناهش عدم رعایت آداب رسمی در بیان حقیقت بوده است. این بیت پرده از روی این حقیقت برمی‌دارد که قضاوت‌ها و سرنوشت‌ها، گاه قربانی روایت‌های مسلط می‌شوند، نه آن‌که بر مبنای حقیقت عینی شکل بگیرند.

نکات کلیدی

  • قدرت اقناع و روایتگری می‌تواند حقیقت را در نظر صاحبان قدرت تغییر دهد.
  • جایگاه یک «صاحب» (وزیر) در دربار به او امکان می‌دهد تا قضاوت پادشاه را تحت تأثیر قرار دهد.
  • اتهام «مکر و تزویر» می‌تواند به سرعت مقبول افتد و منجر به مجازات شود، حتی اگر بر پایهٔ سوءتفاهم باشد.
  • این بیت نشان می‌دهد که چگونه شفقت و رحمت اولیه می‌تواند تحت تأثیر سخنان متقاعدکننده به خشونت تبدیل شود.
  • گاه داوری‌ها قربانی روایت‌های غالب می‌شوند، نه حقیقت عینی.

Sources: d6-s58 · 00:56:31 d6-s58 · 00:52:06 d6-s58 · 00:58:14

به زبانِ تو — आपकी भाषा · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.