पढ़िए› दफ़्तर 6› चूहे का कछुए से गिड़गिड़ाकर कहना कि बहाने मत सोचो और इस ज़रूरत को टालो मत, क्योंकि देरी में आफ़तें हैं, और सूफी 'इब्नुल वक्त' (समय का बेटा) है, और बेटा पिता का दामन नहीं छोड़ता, और दयालु पिता सूफी है जो उसे वक्त से बांधे रखता है, उसे कल का मोहताज नहीं करता, उसे अपनी शीघ्र गणना के गुलिस्तां में इतना डुबो देता है कि वह आम लोगों की तरह भविष्य की प्रतीक्षा नहीं करता, वह एक नदी है न कि युग, क्योंकि अल्लाह के पास न सुबह है न शाम, अतीत और भविष्य, अज़ल और अबद वहाँ नहीं होते, आदम पहले और दज्जाल बाद में नहीं होता, क्योंकि ये सब 'अक्ल-ए-जुज़वी' (आंशिक बुद्धि) के दायरे में हैं, और 'आलम-ए-ला-मकान व ला-ज़मान' (बिना स्थान और बिना समय का संसार) में ये रस्में नहीं होतीं, तो वह 'इब्नुल वक्त' है जिससे केवल समयों के भेद का इन्कार समझा जाता है, जैसे 'अल्लाह वाहिद' से दो का इन्कार समझा जाता है, न कि एक की हक़ीक़त› शेर 2732

M6:2732 — که به دست آرند یک رشتهٔ دراز / تا ز جذب رشته گردد کشف راز

که به دست آرند یک رشتهٔ درازتا ز جذب رشته گردد کشف راز
✦ इस बैत को हिन्दी में प्रस्तुत करें

M6:2732

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — उनके रिकॉर्ड किए गए मसनवी व्याख्यानों से

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: که (آن دو، موش و قورباغه) یک رشتهٔ دراز به دست آورند، تا از کشش آن رشته، راز آشکار گردد. معنا: این بیت به تمهید موش و قورباغه برای برقراری ارتباط با یکدیگر اشاره دارد و نمادی از یافتن راهی ملموس برای کشف حقیقتی پنهان یا اتصال دو موجود از دو عالم متفاوت است.

شرح

در این بیت، مولانا داستانی تمثیلی را روایت می‌کند که ریشه‌های عمیق‌تری در عرفان دارد. قصهٔ موش و قورباغه، روایتگر رابطهٔ جان و تن است؛ موش نماد تن خاکی است که بر لب جویبارِ جهانِ محسوس زندگی می‌کند، و قورباغه نماد جانِ آبی و غرق‌شده در دریای معنویت است. موش می‌کوشد با قورباغه ارتباط برقرار کند، اما موش خاکی در آب راه ندارد و قورباغه آبی، ندای موش را از خشکی نمی‌شنود. پس تدبیری می‌اندیشند: ریسمانی به هم بندند تا با کشش آن، یکی دیگری را از حضور خود آگاه سازد و «راز» آشکار شود.

من این قصه را همان داستان همیشگی مولانا می‌دانم، حکایت جدایی‌ها و آرزوی وصال. تن، همچون ریسمانی است که بر پای جان بسته شده و آن را از پرواز به سوی آسمان بازمی‌دارد: «هست تن چون ریسمان بر پای جان / می‌کشاند بر زمینش ز آسمان.» جانِ اهل پرواز در این قفس خاکی گرفتار آمده است و تا این وزنه از پای او کنده نشود، نمی‌تواند سبک‌بال به ملکوت پرواز کند. همان‌طور که در جایی دیگر می‌گوید: «هر گرانی و کسل خود از تن است / جان ز خفت جمله در پریدن است.» این بیت و ابیات پس از آن (موش تن زان ریسمان بازش کشد / چند تلخی زین کشش جان می‌چشد) حکایت از تلخی این کشش و کشمکش دائمی میان جان و تن دارد.

اما «کشف راز» در این بیت، معنایی فراتر از یک ارتباط ساده دارد. این کشف رازی است از جنس معرفت حضوری، نه حصولی. عرفان حقیقی، رازشناسی است، یعنی ورود به واقعیت به جای حل کردن مجهولات. این ریسمان، ابزار واسطه‌ای است برای تجربه‌ای بی‌واسطه. همان‌گونه که ما در «نقد حال» بر آن تأکید داریم، این کشش رشته، یک «نقد» است، یک تجربهٔ فوری و مستقیم، نه یک وعدهٔ «نسیه». چیزی که فیلسوفان قرون جدید، خاصه کانت، آن را از دست داده‌اند: یعنی یقین. مولانا به ما یقین و وصول وعده می‌دهد، نه گمان و ابهام. این کشش و جذب رشته، خود «نقدِ» این یقین و حضور است.

این رشته به منزلهٔ یک «سیما» یا «نشانه» نیز هست. همان‌گونه که سبزه‌های لب جو، «غماز» (خبردهنده) وجود آب‌اند، کشیده شدن رشته نیز نشانه‌ای ملموس از حضور و طلب دیگری است. این نشانه، زبانی است برای ارتباط میان دو جهانی که به ظاهر از هم جدا افتاده‌اند: جهان مادی تن و جهان معنوی جان. این تدبیر برای غلبه بر «غربت» جان در این عالم است، تا جان دریابد که اگرچه جدا افتاده، اما تنها نیست؛ همواره ریسمانی پنهان، او را به «اصل خویش» و به معشوق ازلی پیوند می‌دهد. این رشته، نماد آن «رشتهٔ اتصال» ناگسستنی است که انسان را از تنهایی اگزیستانسیالیستی رها می‌سازد و به جدایی‌ای که مقدر است به وصال منتهی شود، معنا می‌بخشد.

نکات کلیدی

  • موش و قورباغه تمثیل جان و تن هستند: تن خاکی و مقید، جان آبی و رها.
  • ریسمان نماد پیوند یا واسطه‌ای است که ارتباطی محسوس و ملموس بین دو عالم جان و تن برقرار می‌کند.
  • «کشف راز» اشاره به معرفت حضوری و تجربهٔ بی‌واسطهٔ حقیقت دارد، نه صرفاً اطلاع از آن.
  • این «جذب رشته» نمادی از «نقد حال» و تجربهٔ فوری و مستقیم حضور الهی است، در مقابل وعده‌های نسیهٔ آینده.
  • کشیده شدن رشته، نشانه‌ای ملموس از حضور و طلب دیگری است که جدایی را به سوی وصال رهنمون می‌کند.

Sources: d6-s63 · 47:38 d6-s63 · 48:30 d6-s63 · 49:00

❋

به زبانِ تو — आपकी भाषा · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.