M3:1259 — پیل اندر خانهٔ تاریک بود / عرضه را آورده بودندش هُنود

این بیت، سرآغاز یکی از مشهورترین تمثیل‌های مثنوی و کل ادبیات عرفانی است. مولانا با یک تصویر ساده، مقدمات بحثی عمیق درباره‌ی محدودیت‌های شناخت حسی و جزئی را فراهم می‌کند.

داستان از این قرار است که گروهی از هندیان (هُنود) که در آن زمان به داشتن فیل شهره بودند، حیوانی را برای نمایش (عرضه) به شهری آورده‌اند. اما به جای نمایش آن در روشنایی، حیوان را در خانه‌ای کاملاً تاریک قرار می‌دهند. این «تاریکی» در داستان، کلیدی است. این تاریکی نماد دنیای مادی و محدودیت‌های حواس پنج‌گانه‌ی ماست. حقیقت (که فیل نماد آن است) یک کل واحد و عظیم است، اما ما در تاریکی جهل و محدودیت‌های ادراکی خود، فقط می‌توانیم بخش‌هایی از آن را لمس کنیم.

مولانا با این مقدمه‌ی کوتاه، بلافاصله کنجکاوی مخاطب را برمی‌انگیزد و این سؤال را ایجاد می‌کند که چرا باید چیزی را در تاریکی به نمایش گذاشت. پاسخ در ابیات بعدی نهفته است: این موقعیت، بستری است برای نشان دادن اینکه چگونه هر کس با تکیه بر تجربه‌ی محدود و ناقص خود، به درکی کاملاً متفاوت و جزئی از یک حقیقت واحد می‌رسد و آن را با کل حقیقت اشتباه می‌گیرد. این تمثیل، نقدی است بر معرفت‌شناسی جزئی‌نگر و دعوتی است به سوی نوری که بتوان در پرتو آن، کل حقیقت را یکپارچه دید؛ نوری که در عرفان، همان نور معرفت الهی یا «شمع دل» است.