دیوان شمس› غزل ۴۴ → مخکنۍ · راتلونکې ←
دیوان شمس · G44 · ۱۶ بيتونه
غزل شمارهٔ ۴۴
دا غزل د الهي معشوق، چې دلته 'امیر ما' یا 'امیر عشق' بلل شوی، د بې ساري لطف او رحمت یوه انځورګري ده. غزل په دې ټکي پیل کیږي چې د هغه په څېر بل څوک نشته، ځکه هغه سلګونه خطاګانې ويني خو بیا هم تندی نه تریووي (بیت ۱). د هغه بڼه، لکه د روانو اوبو، سراسر صفا او تازه ګي ده (بیت ۲). د هغه نرمې خبرې دومره اغېزناکې دي چې کاڼي هم اوبه کولی شي (بیت ۳). د هغه په حضور کې هر څه خپل ماهیت بدلوي: زهر په شکر او قهر په رضا بدلیږي (بیت ۴). له همدې امله، د هغه په رضا کې له مرګ او قضا څخه وېره نشته (بیت ۵). غزل بیا سالک ته خطاب کوي او وايي چې که ته د هغه په وړاندې سجده وکړې، نو ستا ذلت به په عزت بدل شي (بیت ۶). مولانا روښانوي چې دا 'امیر' د عشق امیر دی، خو هغه څوک چې په ظاهري بڼه کې بند وي، دا حقیقت نشي درک کولی (بیت ۷). زړه که له تا لرې هم شي، بیا هم ستا امر ته منتظر وي (بیت ۸)، او ستا د بام خیال ورته په هوا کې د قبلې په څېر دی (بیت ۹). په پای کې، شاعر دې نتیجې ته رسیږي چې معشوق هر څه دی — بام، هوا، او د ژوند اوبه — او نور ټول شیان یوازې د اوبو رسوونکي دي (بیت ۱۰). وروستي بیتونه سالک ته لارښوونه کوي چې لرې مه ځه، ځکه ستا سپوږمۍ (معشوق) له تا سره ده او ستا دعا په پټه اوري (بیت ۱۱)، او تاته ځواب درکوي چې غوږونه پرانیزه (بیت ۱۲). د انسان آه او فریاد هم د هغه د حدیث او کلام له برکته دی، چې خدای ته لار پرانیزي (بیت ۱۳). غزل د یوې ښکلې استعارې سره پای ته رسیږي، چې شاعر د باغوان په څېر د روح اوبه بڼ ته رسوي ترڅو وچې او ماتې څانګې هم بیا زرغونې شي (بیتونه ۱۴-۱۶)، او موږ ته بلنه راکوي چې د شپې له تیارې راووځو او د پاچا خبرې واورو.
هر بیت یې پرانیزئ — خپله پاڼه لري: مانا، شرحه، سخت لغات.
- G44:1 در دو جهان لطیف و خوش، همچو امیر ما کجاابروی او گره نشد، گرچه که دید صد خطا په دواړو جهانونو کې لطیف او ښکلی، زموږ د امیر په څېر بل څوک چرته دی؟د هغه وروځې غوټه نه شوې، که څه هم سل خطاګانې یې ولیدېپه دې نړۍ او هغې نړۍ کې، زموږ د معشوق په څېر مهربان او ښکلی څوک نشته. هغه دومره زغم لري چې زموږ له سلګونو تېروتنو سره سره، بیا هم تندی نه تریووي.
- G44:2 چشم گشا و رو نگر، جرم بیار و خو نگرخوی چو آب جو نگر، جمله طراوت و صفا سترګې پرانیزه او مخ یې وګوره، ګناه راوړه او خوی یې وګورهخوی یې لکه د ویالې اوبه وګوره، ټول طراوت او صفا دیسترګې وغړوه او د هغه ښکلي مخ ته وګوره. که ته خپله ګناه ور وړې، د هغه بښونکی خوی به ووینې. د هغه طبیعت د روانو اوبو په څېر پاک او تازه دی.
- G44:3 من ز سلام گرم او، آب شدم ز شرم اووز سخنان نرم او، آب شوند سنگها زه د هغه له تود سلام څخه، د هغه له شرمه اوبه شوماو د هغه له نرمو خبرو څخه، کاڼي هم اوبه کیږيکله چې هغه په مینه سلام راکړ، زه له شرمه اوبه شوم. د هغه خبرې دومره نرمې او اغېزناکې دي چې حتی کلک کاڼي هم ویلي کولی شي.
- G44:4 زهر به پیش او ببر، تا کندش به از شکرقهر به پیش او بنه، تا کندش همه رضا د هغه مخې ته زهر یوسه، ترڅو یې له شکرو غوره کړيد هغه مخې ته قهر کښېږده، ترڅو یې ټول په رضا بدل کړيکه ته هغه ته ترخه او زهرجن شیان هم ور وړې، هغه به یې په خوږو او شکرو بدل کړي. که ته غوسه او قهر ورته وړاندې کړې، هغه به یې په خوښۍ او رضایت بدل کړي.
- G44:5 آب حیات او ببین، هیچ مترس از اجلدر دو در رضای او، هیچ ملرز از قضا د هغه د ژوند اوبه وګوره، له مرګه هیڅ مه وېرېږهد هغه د رضا په درشل کې، له قضا څخه هیڅ مه رېږدېږههغه د اب حیات سرچینه ده، نو کله چې ته له هغه سره یې، له مرګه مه وېرېږه. کله چې ته د هغه د خوښۍ په درشل کې ولاړ یې، د الهي تقدیر له پرېکړو څخه مه ډارېږه.
- G44:6 سجده کنی به پیش او، عزت مسجدت دهدای که تو خوار گشتهای، زیر قدم چو بوریا که د هغه په وړاندې سجده وکړې، تاته به د جومات عزت درکړياې هغه چې سپک شوی یې، د قدمونو لاندې لکه د پوزي په څېراې هغه چا چې ځان د پښو لاندې د بوریایي په څېر ذلیل او سپک ګڼې، که ته د هغه په وړاندې ځان ټیټ کړې او سجده ورته وکړې، هغه به تاته د جومات په څېر لوړ مقام او عزت درکړي.
- G44:7 خواندم امیر عشق را، فهم بدین شود تو راچونک تو رهن صورتی، صورت توست ره نما ما هغه د عشق امیر وباله، په دې به ته پوه شېځکه چې ته د بڼې ګاڼه یې، ستا بڼه ستا لارښود دهما معشوق ته د 'عشق امیر' نوم ورکړ، خو ته به په دې خبره هغه وخت پوه شې کله چې له ظاهري بڼې خلاص شې. اوس ستا لارښود یوازې ظاهري صورت دی، نو په باطن نه پوهېږې.
- G44:8 از تو دل ار سفر کند، با تپش جگر کندبر سر پاست منتظر، تا تو بگوییش بیا که زړه له تا سفر وکړي، د زړه په ټوپونو به یې وکړيپه پښو ولاړ منتظر دی، ترڅو ته ورته ووایې چې راشهکه ستا زړه له تا څخه د لرې تګ هڅه هم وکړي، نو په ډېرې بې قرارۍ سره به ځي. خو هغه به بیا هم ستا امر ته په تمه وي، چې کله به ورته د بېرته راتګ اجازه ورکړې.
- G44:9 دل چو کبوتری اگر، میبپرد ز بام توهست خیال بام تو، قبله جانش در هوا که زړه د کوترې په څېر، ستا له بامه والوځيستا د بام خیال، په هوا کې د هغه د روح قبله دهکه ستا زړه د یوې کوترې په شان ستا له وجوده (بامه) والوځي او لرې لاړ شي، بیا به هم ستا یاد او خیال ورته په اسمان کې د قبلې په څېر وي او بېرته به تاته راګرځي.
- G44:10 بام و هوا توی و بس، نیست روی بجز هوسآب حیات جان توی، صورتها همه سقا بام او هوا هم ته یې او بس، بله لار نشته پرته له هوسهد روح د ژوند اوبه ته یې، بڼې ټولې د اوبو رسوونکي ديحقیقت دا دی چې هر څه ته یې؛ بام، هوا، او مقصد. له تا پرته نورې ټولې لارې یوازې خواهشات او هوس دی. د ژوند اصلي سرچینه ته یې، او نور ټول ظاهري شیان یوازې د اوبو د رسولو وسیلې دي.
- G44:11 دور مرو سفر مجو، پیش تو است ماه تونعره مزن که زیر لب، میشنود ز تو دعا لرې مه ځه، سفر مه غواړه، ستا سپوږمۍ ستا مخې ته دهچیغې مه وهه ځکه تر شونډو لاندې، هغه له تا څخه دعا اوريد معشوق د موندلو لپاره لرې سفرونو ته اړتیا نشته، هغه له تا سره دی. په لوړ اواز فریاد مه کوه، ځکه هغه ستا د زړه خبره او په پټه خوله دعا هم اوري.
- G44:12 میشنود دعای تو، میدهدت جواب اوکای کر من کری بهل، گوش تمام برگشا هغه ستا دعا اوري، هغه تاته ځواب درکويچې اې زما کاڼه! کوڼ والی پرېږده، خپل ټول غوږونه پرانیزهمعشوق ستا دعا اوري او ځواب هم درکوي، خو ته یې نه اورې. هغه وايي: اې هغه بنده چې ځان دې زما په وړاندې کوڼ کړی، دا کوڼ والی پرېږده او خپل ټول غوږونه خلاص کړه ترڅو زما ځواب واورې.
- G44:13 گر نه حدیث او بدی، جان تو آه کی زدیآه بزن که آه تو، راه کند سوی خدا که د هغه خبرې نه وای، ستا روح به کله آه ویلی وای؟آه وباسه ځکه ستا آه، خدای ته لار جوړويستا په زړه کې دا سوز او آه د معشوق د کلام او الهام له برکته دی. نو ته خپل آه او فریاد ته دوام ورکړه، ځکه همدا ستا د زړه سوز او فریاد دی چې تا خدای ته رسوي.
- G44:14 چرخ زنان بدان خوشم، کآب به بوستان کشممیوه رسد ز آب جان، شوره و سنگ و ریگ را په څرخېدو ځکه خوشحاله یم، چې بڼ ته اوبه کشومد روح له اوبو څخه به میوه ورسیږي، تروشې ځمکې، کاڼي او ریګ تهزه په دې چورلېدو (سماع) ځکه خوښ یم چې د دې له لارې د وجود بڼ ته د روح اوبه رسوم. کله چې د روح اوبه ور ورسیږي، نو حتی شاړه ځمکه، کاڼي او شګې به هم میوه ونیسي.
- G44:15 باغ چو زرد و خشک شد، تا بخورد ز آب جانشاخ شکسته را بگو، آب خور و بیازما کله چې باغ ژېړ او وچ شو، ترڅو د روح له اوبو وڅښيماتې څانګې ته ووایه، اوبه وڅښه او ویې ازمایهکله چې د وجود باغ د ګناهونو له امله ژېړ او وچ شي، نو د روح اوبه دې وڅښي. حتی هغې څانګې ته چې له ناهیلۍ ماته شوې، ووایه چې د دې اوبو له څښلو وروسته به بیا ژوندۍ شې، دا تجربه کړه.
- G44:16 شب برود بیا به گه، تا شنوی حدیث شهشب همه شب مثال مه، تا به سحر مشین ز پا شپه ځي، سهار راشه، ترڅو د پاچا خبرې واورېټوله شپه د سپوږمۍ په څېر، تر سهاره له پښو مه کښېنهد غفلت شپه پای ته رسیږي، ته د معرفت سهار ته راشه ترڅو د معشوق (پاچا) خبرې واورې. د دې لپاره، ټوله شپه د سپوږمۍ په څېر ویښ او په حرکت کې اوسه او تر سهاره مه ستړی کېږه.
ganjoor: sh44 · public domain