M2:1256 — ز آب آتش زان گریزان می‌شود / کآتشش از آب ویران می‌شود

Dentro de la alegoría de Rumí, el alma carnal (nafs) es como el fuego: ardiente, destructiva y soberbia. La guía espiritual, encarnada en el maestro o en la luz de la fe de un creyente (mu'min), es como el agua. El verso establece una verdad física elemental —el fuego huye del agua porque esta lo extingue— para explicar una verdad psicológica y espiritual.

El nafs no evita la compañía de los santos por una simple aversión, sino por un instinto de supervivencia. Sabe que la «humedad» de la misericordia, la sabiduría y la luz divina disolverá su naturaleza ígnea, basada en el egoísmo y la pasión. La «destrucción» (vīrān) mencionada aquí no es un mal, sino la transformación necesaria para que el alma se purifique, como un fuego que es apagado para que en su lugar pueda crecer un jardín.

این بیت در ادامهٔ تمثیل نفس اماره به آتش و مردان الهی (مؤمنان و پیران طریقت) به آب رحمت است. مولانا یک پدیدهٔ طبیعی و بدیهی را به کار می‌گیرد تا گریختن نفس از اولیای حق را توضیح دهد: همان‌طور که آتش ذاتاً با آب در تضاد است و از آن می‌گریزد چون آب آن را خاموش و «ویران» می‌کند، نفس اماره نیز که سرشتی آتشین و ویرانگر دارد، از حضور انسان کامل که وجودش همچون آب پاک و حیات‌بخش است، گریزان است.

در ابیات قبل، مولانا توضیح داد که «نار ضد نور باشد» و نفس از جنس «قهر» الهی است، در حالی که روح مؤمن از جنس «فضل» و رحمت اوست. این بیت، آن تقابل را به ملموس‌ترین شکل خود می‌رساند. گریز نفس از مرشد، نه از روی کینهٔ شخصی، بلکه یک واکنش ذاتی برای حفظ خود است. نفس می‌داند که همراهی با مردان خدا به معنای خاموش شدن و نابودی شعله‌های سرکش اوست. بنابراین، این گریز، خود نشانه‌ای از حقانیت راهنما و آتشین بودن طبیعت نفس است.