M2:1356 — آتش چِه آهن چِه لب ببند / ریش تَشبیه مُشبه را مخند

Este verso es la conclusión de una poderosa analogía. Rumi ha descrito cómo una pieza de hierro, al ser calentada en el fuego, adquiere todas las propiedades del fuego: su color, su calor, su poder para quemar. En ese estado, el hierro puede declarar legítimamente: «Yo soy el fuego». Esta es una metáfora del aniquilamiento místico (fanāʾ), donde el alma del buscador se sumerge tan completamente en la Realidad Divina que sus propios atributos son reemplazados por los Atributos Divinos, como le ocurrió al místico Mansur al-Hallaj.

El verso, por lo tanto, es una advertencia para el observador externo que se aferra a las distinciones lógicas. Rumi dice: «¡Cierra la boca!». Deja de preguntar: «¿Pero es hierro o es fuego?». En este nivel de experiencia, esa pregunta ya no tiene sentido. Burlarse de la «barba» (una imagen de dignidad y apariencia) del tashbīh (el símil, es decir, el hierro) y el mushabbah (aquello a lo que se asemeja, es decir, el fuego) es no comprender la naturaleza transformadora de la unión. Es quedarse en la superficie de las formas sin percibir la unidad subyacente de la esencia. Es una orden para suspender el juicio racional y aceptar el misterio de la transformación espiritual.

مولانا در ابیات قبل، مثال آهن گداخته در آتش را برای توضیح مقام «فنا» در عرفان به کار می‌برد. آهن (نماد سالک یا انسان) وقتی در آتش (نماد حق یا خداوند) قرار می‌گیرد، رنگ و حرارت و تمام صفات آتش را به خود می‌گیرد و حتی مانند آتش ادعای «من آتش هستم» (انا النار) می‌کند. این حالتی شبیه به «انا الحق» گفتن حلاج است.

در این بیت، مولانا به شنونده‌ای که ممکن است از بیرون به این ادعا نگاه کند و آن را کفرآمیز یا مضحک بیابد، هشدار می‌دهد. او می‌گوید: «دیگر چه جای این بحث است که کدام آتش است و کدام آهن؟» وقتی آهن کاملاً در آتش محو شده، این تمایز ظاهری از بین رفته است. پس «لب ببند» و سکوت کن، زیرا این تجربه‌ای ورای کلام و منطق است.

مصرع دوم این نکته را با اصطلاحات علم بیان روشن‌تر می‌کند. «تَشبیه» خودِ این مثال (آهن مانند آتش است) و «مُشَبَّه» آن چیزی است که تشبیه شده (یعنی آهن). «ریش ... را مخند» یعنی ظاهر این دو را مسخره نکن. به عبارت دیگر، به ظاهرِ آهن نگاه نکن و نگوی که این فقط یک تکه فلز است و ادعای آتش بودن آن خنده‌دار است. در این مقام، آهن به مرتبه‌ای از اتحاد با آتش رسیده که انکار آن از روی عقل جزئی، نوعی بی‌ادبی و تمسخر حقیقت معنوی است.