M2:1814 — میل روحت چون سوی بالا بود / در تَزایُد مرجعت آنجا بود

مولانا در این بیت یک اصل بنیادین در حرکت معنوی را بیان می‌کند. او رشد و تعالی انسان را به «میل» و جهت‌گیری درونی او پیوند می‌زند. درست مانند گیاهی که رو به آسمان و نور قد می‌کشد و بارور می‌شود (بیت ۱۸۱۲)، روح انسان نیز اگر اشتیاقش به سوی «بالا» یعنی عالم معنا، حقیقت و مبدأ الهی باشد، پیوسته در حال رشد و فزونی خواهد بود.

این «میل» صرفاً یک آرزوی ذهنی نیست، بلکه کشش و جاذبه‌ای درونی است که تمام وجود سالک را جهت می‌دهد. وقتی این جهت‌گیری درست باشد، مسیر زندگی به سفری پویا و تکاملی تبدیل می‌شود. در مقابل، اگر این میل به سوی «پایین» و عالم ماده و تعلقات دنیوی باشد، نتیجه‌ای جز خشکی، نقص و زیان نخواهد داشت (بیت ۱۸۱۳).

عبارت «مرجعت آنجا بود» تأکید می‌کند که مقصد نهایی هر موجودی، همان چیزی است که به سوی آن گرایش دارد. این قانون بازگشت به اصل است: اگر میل تو آسمانی باشد، بازگشت تو نیز به آسمان خواهد بود. این بیت در واقع پاسخی است به احساس واماندگی و «واپس رفتن» که در ابیات قبل (۱۸۰۷) مطرح شده بود؛ مولانا نشان می‌دهد که معیار پیشرفت یا پسرفت، جهت‌گیری باطنی روح است، نه ظواهر اعمال.