M2:2645 — لطف سابق را نظاره می‌کنم / هرچه آن حادث دو پاره می‌کنم

در این بخش از داستان، ابلیس در حال توجیه فلسفی و عارفانه‌ی گناه خود برای معاویه است. او در بیت قبل (۲۶۴۴) گفت که به «سبب» و علت ظاهری گناهش نگاه نمی‌کند، زیرا هر سببی، خود یک امر «حادث» (پدیده‌ای نوظهور در عالم خلق) است و معلول یک حادث دیگر است. این زنجیره‌ی علل و معلول‌های دنیوی، از نظر او، اصالت ندارد.

★ در این بیت، او استدلالش را کامل می‌کند و می‌گوید در عوضِ نگاه به امور حادث، چشمش را به «لطف سابق» دوخته است. «لطف سابق» در عرفان به معنای محبت و عنایت ازلی خداوند است که پیش از آفرینش و پیش از هر گناه و طاعتی وجود داشته است. ابلیس با این ادعا، خود را یک عارف جبرگرا معرفی می‌کند که تنها به اراده‌ی ازلی حق می‌نگرد و رویدادهای زمانی، از جمله سرپیچی خودش از فرمان سجده را، بی‌اهمیت و ناپایدار می‌داند و آن‌ها را «دو پاره می‌کند» یعنی نادیده می‌گیرد و از اعتبار می‌اندازد.

این سخن ابلیس، نمونه‌ای درخشان از سفسطه‌ی عرفانی است که مولوی به تصویر می‌کشد: استفاده از مفاهیم بلند عرفانی برای توجیه گناه و سرکشی. او با این کار، مسئولیت عمل خود را انکار کرده و همه چیز را به تقدیر و محبت ازلی خداوند حواله می‌دهد، در حالی که از نقش اختیار و ادب خود در برابر فرمان الهی غافل است.