M2:2939 — پس مگو جمله خیالست و ضلال / بی‌حقیقت نیست در عالم خیال

مولانا در این بخش از مثنوی به مسئلهٔ مهمی می‌پردازد: چگونه حقیقت را در میان انبوهی از ادعاهای گوناگون و متضاد پیدا کنیم؟ او هشدار می‌دهد که ساده‌ترین راه، یعنی باطل دانستن همهٔ آنها، خود یک گمراهی بزرگ است.

منطق مولانا بر این اصل استوار است که «باطل» به تنهایی وجود ندارد و همواره به «حق» وابسته است. همان‌طور که پول تقلبی (قلب) تنها در جایی ارزش پیدا می‌کند که پول واقعی (زر) وجود داشته باشد، یا دروغ تنها با تکیه بر راست و جا زدن خود به جای آن می‌تواند دیگران را بفریبد، عقاید و مکاتب باطل نیز جذابیت و فریبندگی خود را از شباهتی که به حقیقت دارند می‌گیرند. آنها «بر بوی حق دام دل» می‌شوند.

بنابراین، این بیت یک نتیجه‌گیری مهم است: اگر می‌بینی در جهان «خیال» و پندارهای گوناگون وجود دارد، این خود دلیلی است بر وجود یک «حقیقت» اصیل. هیچ خیالی از هیچ به وجود نمی‌آید. هر تصویری، هرچند کج و معوج، بازتابی از یک واقعیت است. وظیفهٔ سالک و انسان هوشمند این نیست که همه را انکار کند، بلکه این است که با تیزبینی، حقیقت را از دل این خیال‌ها و شباهت‌ها بیرون بکشد؛ همان‌طور که صراف، سکهٔ اصل را از تقلبی تشخیص می‌دهد.