M2:2943 — مؤمن کیس ممیز کو که تا / باز داند حیزکان را از فتی

این بیت در ادامهٔ بحث مولانا دربارهٔ آمیختگی حق و باطل در جهان بیان می‌شود. مولانا پیش از این توضیح داده است که همان‌طور که سکهٔ تقلبی به اعتبار سکهٔ اصل ساخته می‌شود و زهر را در قند پنهان می‌کنند، مدعیان دروغین معنویت نیز خود را به شکل مردان حق درمی‌آورند تا دیگران را فریب دهند. در چنین دنیایی که صدق و کذب در هم تنیده‌اند، صرفاً ادعای ایمان کافی نیست.

مولانا با یک پرسش کلیدی، نیاز به نوع خاصی از مؤمن را مطرح می‌کند: «مؤمن کیس ممیز». این مؤمن فقط یک پیرو ساده نیست، بلکه فردی است هوشمند (کیس) و دارای قدرت تشخیص و جداسازی (ممیز). وظیفهٔ او این است که «فتی» را از «حیزک» بازشناسد. «فتی» در ادبیات عرفانی نماد جوانمردی، فتوت، و کمال معنوی است؛ او انسان کامل و راهنمای حقیقی است. در مقابل، «حیزک» نماد فرد ترسو، نامرد، و مدعی بی‌مایه‌ای است که تنها ظاهری از معنویت دارد.

بنابراین، این بیت یک دعوت به پرورش بصیرت و خردمندی در مسیر روحانی است. مولانا هشدار می‌دهد که بدون این قدرت تشخیص، سالک به‌راحتی در دام مدعیان می‌افتد. یافتن حقیقت نیازمند یک جهاد فکری و روحی برای جدا کردن سره از ناسره است و این کار تنها از عهدهٔ مؤمنی برمی‌آید که عقل و ایمان را توأمان به کار گیرد.