M2:73 — چون خلیل آمد خیال یار من / صورتش بت‌، معنی او بت‌شکن

مولانا در اینجا به یک پارادوکس عمیق عرفانی اشاره می‌کند. او «خیال یار» را به حضرت ابراهیم (ملقب به «خلیل‌الله» به معنای دوست خدا) تشبیه می‌کند. ابراهیم در تاریخ ادیان، نماد بزرگ بت‌شکنی و توحید است.

از یک سو، هر صورت و تصویری که از معشوق در ذهن داریم، حتی اگر تصویری از یک پیر و مرشد کامل باشد، باز هم یک «صورت» است و نه خود «حقیقت». در این معنا، این صورت مانند یک «بت» است، یعنی یک مخلوق که نباید به جای خالق پرستیده شود. این ظاهرِ خیال است.

اما از سوی دیگر، همین خیال و یادِ یار، کارکردی ابراهیمی دارد. این صورت، ابزاری است که سالک را از تعلق به صورت‌های دیگر (بت‌های ذهنی، تعلقات دنیوی و نفسانی) رها می‌کند و در نهایت، او را به فراسوی خودِ آن صورت نیز رهنمون می‌شود. یعنی این خیال، خودش را نیز به عنوان آخرین بت می‌شکند تا سالک به «معنا»ی بی‌صورت و حقیقت محض برسد. بنابراین، خیال یار در ظاهر بت است، اما در باطن بت‌شکن است و راه را به سوی توحید باز می‌کند.