M5:20 — نطقها نسبت به تو قشرست لیک / پیش دیگر فهمها مغزست نیک

مولانا در این بیت به یک اصل مهم در معرفت‌شناسی عرفانی اشاره می‌کند: نسبی بودنِ مراتبِ فهم. او که در ابتدای دفتر پنجم در حال ستایش حسام‌الدین چلبی (به عنوان مظهر انسان کامل و نور حق) است، اعتراف می‌کند که تمام سخنان و توصیفاتش در برابر حقیقتِ وجودیِ او، مانند «قشر» (پوسته) در برابر «مغز» است. این کلمات تنها لایه‌ای بیرونی هستند و هرگز به کنه و ذات آن حقیقت والا نمی‌رسند.

اما بلافاصله مولانا این تصویر را تکمیل می‌کند. همین سخن که برای او «پوسته» است، برای دیگران که درکی محدودتر دارند، خود «مغز» و حقیقتی ارزشمند به حساب می‌آید. این کلمات، اگرچه در قیاس با اصل حقیقت، ناقص‌اند، اما برای سالکان و طالبان، نوری هستند که راه را نشان می‌دهند و فهمشان را تازه می‌کنند (چنانکه در بیت قبل گفت: «درکها را تازه کن از قشر آن»).

مولانا در بیت بعدی این مفهوم را با مثالی روشن‌تر بیان می‌کند: آسمان در مقایسه با عرش الهی، پَست و فرودین است، اما همین آسمان برای ما خاک‌نشینان، نماد والایی و بلندی است. بنابراین، ارزش هر معرفت و بیانی به نسبتِ سطحِ ادراکِ مخاطب سنجیده می‌شود و حتی ناقص‌ترین توصیف‌ها از حقیقت، برای کسی که در تاریکی است، چراغی روشنگر خواهد بود.