M5:3082 — اختیارش اختیار ما کند / امر شد بر اختیاری مستند

این بیت در ادامهٔ داستان مردی است که بردهٔ خود را می‌زند و در توجیه کارش، به طعنه، به عقیدهٔ جبرگرایان استناد می‌کند. پس از آنکه برده از این منطق به ستوه می‌آید و به وجود اختیار اعتراف می‌کند، مولوی به تحلیل فلسفی و عرفانی مسئلهٔ جبر و اختیار می‌پردازد.

بیت می‌گوید که اختیار انسان، خود مخلوق و محصولِ اختیار خداوند است. این‌طور نیست که اختیار ما در عرض اختیار خدا باشد، بلکه در طول آن است. خداوند اراده کرده است که ما صاحب اراده و انتخاب باشیم. این اختیار، هدیه‌ای الهی است که ما را از سایر موجودات متمایز می‌کند.

مصرع دوم نتیجهٔ منطقی مصرع اول است: چون خداوند به ما اختیار بخشیده، پس «امر» و «نهی» او (یعنی شریعت و تکالیف دینی) معنادار می‌شود. اگر انسان مانند سنگی مجبور بود و هیچ اختیاری در اعمالش نداشت، امر کردن به او برای انجام کاری یا نهی کردنش از کاری دیگر، عبث و بی‌معنا بود. بنابراین، خودِ وجودِ دستورات الهی، بزرگ‌ترین دلیل بر وجود اختیار در انسان است.