M5:458 — این تفاوت عقلها را نیک دان / در مراتب از زمین تا آسمان

مولانا این بخش را با یک اصل اساسی آغاز می‌کند: برخلاف نظر برخی متکلمان مانند معتزله که عقل همگان را در اصل و فطرت برابر می‌دانستند و تفاوت‌ها را ناشی از یادگیری و تجربه می‌پنداشتند، حقیقت آن است که عقل‌ها از ابتدا دارای مراتب و درجات متفاوتی هستند. این بیت، مقدمه‌ای است برای بیان این دیدگاه که استعدادها و ظرفیت‌های عقلی، موهبتی و ذاتی است.

این تفاوت، صرفاً یک اختلاف جزئی نیست، بلکه گستره‌ای وسیع «از زمین تا آسمان» را در بر می‌گیرد. مولانا در ابیات بعدی، این مراتب را با تمثیل‌هایی روشن‌تر می‌کند: عقلی همچون خورشید تابان است، عقلی دیگر چون ستاره‌ای کم‌نور. این تصویرسازی نشان می‌دهد که منشأ همهٔ این عقل‌ها یکی است (نور)، اما حجاب‌ها و ظرفیت‌های متفاوت، جلوهٔ آن را گوناگون می‌سازد.

نکتهٔ اصلی مولانا این است که این تفاوت ذاتی، سرنوشت و درک انسان از عالم را رقم می‌زند. عقلی که به «نور یزدان» متصل است، از هر پدیده‌ای معنایی متعالی درک می‌کند (مانند دیدن زیبایی شکارچی در شکار)، در حالی که عقل جزوی و زمینی، تنها به رنج و صورت ظاهری امور محدود می‌ماند (مانند دیدن غم صید). بنابراین، شناخت این مراتب، کلید فهم تفاوت بنیادین میان انسان‌ها در مسیر معنوی است.