M5:586 — غیر معشوق ار تماشایی بود / عشق نبود هرزه سودایی بود

این بیت در قلب یکی از اساسی‌ترین آموزه‌های عرفانی مولوی قرار دارد: توحید در عشق. مولانا توضیح می‌دهد که پاداش و هدف نهایی عاشق، خودِ معشوق (حق) است، نه بهشت یا هر پاداش دیگری. در این مسیر، عشق حقیقی همچون آتشی است که هر چه «غیر» از معشوق را می‌سوزاند و از میان برمی‌دارد.

بیت حاضر این ایده را با صراحت بیان می‌کند. «تماشایی» بودن در اینجا به معنای هر چیزی است که نظر را جلب کند، دل را مشغول سازد و ارزشمند به نظر برسد. اگر برای عاشق، در کنار معشوق، چیز دیگری نیز جاذبه و ارزش داشته باشد، این نشان می‌دهد که عشق او خالص نیست. چنین حالتی از نظر مولوی «عشق» نامیده نمی‌شود، بلکه «هرزه سودایی» است؛ یعنی یک خیال باطل، یک وسواس بی‌ارزش و دیوانگی‌ای که به هیچ نتیجهٔ معناداری نمی‌رسد. عشق واقعی، تمام توجه و هستی عاشق را به سوی یک نقطه، یعنی معشوق، متمرکز می‌کند و جایی برای دیدن «غیر» باقی نمی‌گذارد.